كوشش لغتنويسان ترك زبان پارسىدان در تأليف لغتنامههاى پارسى بتركى و حتى گاه ترتيب منظومههايى بدين آهنگ ، در قرن دهم امتداد يافت و در حقيقت دنبال كارى كه در قرن نهم آغاز شده بود در قرن دهم و بعد از آن رها نشد و در اين باب ، البته بجاى خود سخن خواهد رفت .
صرف و نحو تازى و پارسى
تدوين كتابهايى در صرف و نحو عربى ، در اين عهد ، بر شيوهء ديگر دانشها مقصور بوده است بنگارش شروح و حواشى بر آثار علماى سلف ، و مقصود از اين حاشيهنويسىها و شرح و شرح بر شرح و حاشيه بر شرح همواره خدمت بطالبان علم در مدارس و تسهيل كار در فراگيرى بود و بس ؛ و همچنانكه در ساير دانشها باب شده بود ، در صرف و نحو عربى هم ترتيب دادن دفترهايى بپارسى يا حتى ايجاد منظومههاى پارسى در ذكر قواعد زبان تازى معمول اهل زمان بود . چنان كه در آغاز اين دوران ، مير سيد شريف جرجانى كتاب صرف مير را براى نوآموزان بپارسى تدوين كرد و بعد از آن ، هم در اين قرن ، رسالهها و منظومههايى باسامى و عناوين مختلف ترتيب يافت كه همگى آنها ساده و وافى به مقصود در تعليم طلاب مبتدى علوم عربى است و نام تدوينكنندگان غالب آنها روشن نيست و بحدس بايد بيشتر آنها در همين دورهء مورد مطالعهء ما ترتيب يافته باشد « 1 » . كتابهاى معتبر صرف و نحو عربى مانند مغنى اللبيب ابن هشام « 2 » و الفيهء ابن معطى « 3 » و الفيهء ابن مالك « 4 » و « كافيه » و « وافيه » ابن حاجب « 5 » در اين دوره همچنان مورد شرح و حاشيه نويسى بر شرح بوده است ، مثلا بر وافيهء ابن حاجب شرح شهاب الدين احمد بن عمر هندى ( م 849 ) كه بعد ازو ملا بيان اللّه خانپورى و الكازرونى و غياث الدين منصور بر آن حواشى
هامش
( 1 ) - دربارهء اين رسالات و يك منظومه از ميان آنها رجوع كنيد به فهرست نسخ فارسى كتابخانهء ملى پاريس تأليف بلوشه ، ج 2 ص 161 - 165 . غالب رسالاتى كه در اين صحايف ذكرى از آنها رفته از آثار قرن نهم به نظر مىآيند . و اللّه اعلم ؛ و نيز رجوع كنيد بفهرست مدرسهء عالى سپهسالار ج 2 ص 386 - 387 .
( 2 ) - همين كتاب ، ج 2 ص 292
( 3 ) - ايضا ص 288
( 4 ) - ايضا همان صحيفه
( 5 ) - ايضا همان صحيفه