و حكمت در اين عهدست ، بر آداب بحث شمس الدين محمد سمرقندى « 1 » شرحى به عربى نوشته است و باز قطب الدين گيلانى و كمال الدين مسعود شروانى رومى ( هر دو از علماى قرن نهم ) بر همين كتاب شرحهايى نوشتهاند ، و علاوه بر اينها چندين شرح ديگر دربارهء همين كتاب موجود و متداولست .
از كتب متداول منطق در قرن نهم و تا زمان ما كتاب « كبرى » است از علامه مير سيد شريف جرجانى مسبوق الذكر كه عصام الدين ابراهيم بن محمد اسفراينى از علماى اواخر قرن نهم و اوايل قرن دهم ( م 943 ه ) شرحى به فارسى بر آن نوشته است .
بر كتاب ايساغوجى نجم الدين دبيران « 2 » شروحى به عربى داريم كه از آن جمله است شرح نور الدين على بن ابراهيم شيرازى شاگرد مير سيد شريف گرگانى كه بسال 862 درگذشته است ، و شرح شيخ زكريا بن محمد انصارى ( م 910 ه ) و نظم آن بوسيلهء نور الدين على بن محمد اشمونى ( م 900 ه ) ، و شرح معروف ديگرى از شمس الدين محمد بن حمزهء فنارى ( م 834 ) از ندماى سلطان بايزيد كه چند بار بطبع رسيده و از متون متداول درسى بوده است و بر اين شرح چند حاشيه نوشتهاند مثل فوائد البرهانيه از برهان الدين بن كمال الدين و فرائد السنيه فى رحل الفوائد الفناريه از ابو بكر بن عبد الوهاب حلبى و غيره « 3 » .
بر كتاب شمسيهء نجم الدين دبيران ( كاتبى ) هم شروح متعددى نوشته شده و از آن جمله در آغاز عهد تيمورى مير سيد شريف جرجانى ( م 816 ) حاشيهيى بر آن نگاشت و بر اين حاشيه حواشى متعددى نوشتند مانند حاشيهء مولى قره داود و حاشيهء برهان الدين بن كمال الدين بن حميد و حاشيهء سيدى على العجمى ( م 860 ) و حاشيهء ابو الحسن دانشمند الابيوردى و حاشيهء مظفر الدين شيرازى و حاشيهء جلال الدين محمد دوانى و حاشيهء قرجه احمد ( م 854 ) . باز شرح ديگرى از شمسيه درين عهد داريم از علاء الدين على بن محمد معروف به « مصنفك »
هامش
( 1 ) - همين كتاب ، ج 3 ص 246
( 2 ) - ايضا همين كتاب ، ج 3 ، ص 242
( 3 ) - دربارهء كليهء حواشى و شروح ايساغوجى نجم الدين دبيران رجوع كنيد به كشف - الظنون ، ستونهاى 206 - 208