يعقوب فيروزآبادى ( م 817 ) كه خود آن را « الاياب فى تفسير فاتحة الكتاب » ناميده است « 1 » و ما پيش از اين بدان اشاره نمودهايم « 2 » .
از تفاسير فلسفى اين عهد مىتوان آثار علامه جلال الدين محمد بن اسعد الصديقى الدوانى ( م 908 ه ) « 3 » را نام برد . وى سورههاى كافرون ، اخلاص ، معوذتين را تفسير كرده است و مجموع آنها را « تفسير القلاقل » مىنامند . اين تفسيرها همچنانكه گفته شد جنبهء بحثهاى فلسفىدار و روش كار در آنها همانست كه پيش از اين از آثار ابو على سينا ببعد ديدهايم . مؤلف در آنها خلاف مفسران ديگر چندان توجهى به ذكر موارد لغوى يا لفظى ندارد « 4 » . تفسير معروف ديگر دوانى « التهليليه » نام دارد كه به فارسى ساده در توجيه « لا إله الا اللّه » نگارش يافته و مؤلف بحث خود را در دو « مقام » انجام داده است ، مقام اول بعلوم ظاهريه و مقام دوم به علوم باطنيه اختصاص دارد « 5 » .
كتب حديث در اين دوره بندرت از جانب مؤلفان ايرانى و خاصه پارسىنويسان تأليف شده است . با اين حال مناسب است كه در اينجا يادى از اربعين جامى كنيم . وى بسال 886 ه « چهل كلمه » از سخنان پيغامبر را براى سهولت فهم و حفظ آنها بنظم فارسى ترجمه كرده و در پايان كتاب آن را « اربعين » ناميده و گفته است :
اربعينهاى سالكان جامى * هست بهر وصول صدر قبول
نبود از فضل حق عجيب و غريب * كه بدين اربعين رسى بوصول .
از جملهء كتب معروف حديث در اين عهد « الرسالة العلية فى الاحاديث النبوية » است از حسين بن على كاشفى ( م 910 ه ) . كاشفى در اين رساله چهل حديث نبوى را آورده و آنها را بهشت دسته يا « اصل » تقسيم نموده است : 1 ) در توحيد و ايمان و اسلام و نعت و ذكر
هامش
( 1 ) - كشف الظنون بند 455
( 2 ) - همين كتاب ج 3 ، ص 220
( 3 ) - وفات او را در سال 907 نيز نوشتهاند ( كشف الظنون ، چند بار ) .
( 4 ) - دربارهء اين تفسيرها رجوع كنيد به : كشف الظنون ، ستونهاى ؛ 450 و 457 ؛ و نيز به فهرست دانشگاه تهران ، ج 1 ص 47 .
( 5 ) - فهرست دانشگاه تهران ج 1 ص 74