1 - علوم شرعى
علم القراءة و تفسير و حديث
در قرائت قرآن دانشمند بزرگى ازين دوران برنخاست مگر يك عالم غير ايرانى كه پيش ازين نام او را آوردهايم « 1 » و او ابو الخير محمد بن محمد الجزرى ( 751 - 833 ه . ) است كه تيمور او را در يورش خود بجزيره و شام بسال 805 چون ديگر غنايم از آن سرزمين بسمرقند برد و از آن پس تا پايان حياتش در بلاد ماوراء النهر و خراسان و فارس سرگردان بود و اواخر عمرش را در شيراز گذراند و در آن شهر دار القرآنى تأسيس كرد و چون بمرد فرزندانش بلاد آسياى صغير و مصر را كه در آن روزگار رونقى بيشتر داشت براى اقامت برگزيدند و اگرچه از علم پدر بهرهها داشتند ولى هيچيك جاى او را نگرفتند .
گمان مىرود علت آنكه از ايرانيان كسى در آن دوران گرد « علم القراءة » نگشت و بادامهء تحقيق در اين راه همت نگماشت بسنده كردن آنان بود بآثار متقن گذشتگان و احساس نكردن حاجت به كار تازهيى در اين باب .
اما در تفسير قرآن كار بيشترى در اين عهد شده و تأليفاتى بتازى و بپارسى بوسيلهء عالمان سنى و شيعى و گاه از سنخ تفاسير صوفيه پديده آمده است ولى نه بارزش و اهميت تفسيرهايى كه پيش از آن دوران به فارسى يا به عربى داشتهايم . از آن جمله است :
جامع البيان فى تفسير القرآن ( يا : جوامع التبيان ) . اين كتاب تأليف معين الدين محمد بن عبد الرحمن ايجى صفوى ( 830 - 892 ه ) است كه از علماى شافعى مذهب قرن نهم و ازايگ ( ايج ) فارس بود . وى كتاب خود را به عربى تأليف كرده و اساس كارش را بر اختصار گفتار مفسران پيشين قرار داده بود تا مختصرى در اين فن تهيه كند . معين الدين صفوى خود در مقدمهء تفسير خويش مهمترين تفسيرهايى را كه مأخذ كارش بوده است ذكر مىكند « 2 » .
تفسيرى به فارسى بنام « جلاء الاذهان » از قرن نهم بازمانده است . مؤلف آن ابو المحاسن
هامش
( 1 ) - همين كتاب ، ج 3 ص 217
( 2 ) - رجوع شود به كشف الظنون ، چاپ استانبول ، بند 610 - 611 و 452 ؛ و نيز به فهرست كتب خطى فارسى و عربى مدرسهء عالى سپسالار ، تاليف ابن يوسف شيرازى ، ج 1 ، ص 99 .