ايشان راه نيابذ ، تا اين سخنها درست و پاكيزه آيذ و خرذمندان را بشايذ ، و نيرو از خذا خواهيم عز و جل كه اوست توانا بر كمال . و نهاذ اين كتاب چنانست كه صفت هر دو جهان در او ياذ كنيم ، نخست آسمانها و آنچ در اوست ، از اجرام حامل و محمول و اين را عالم علوى گويند .
اندرين فصل نخست حركت كواكب گوييم ، پس حركت آسمان ، از بهر خوبى اين كتاب و ترتيب و آسانى در يافتن او ، پس زمين و چگونگى او ، و اين را عالم سفلى گويند ، پس بگوييم كه شبان روز و گشت سال و روز و روزگار چگونه است تا آفرينش و نهاذ هر دو گيتى را دانسته آيذ . . . و نام اين كتاب گيهانشناخت داذم زيراك هركه اين كتاب بدانذ شناسنده گردذ بر اشكال گيهان و روشن گردذ او را چگونگى او و اگر بيشتر خوانذ نيز بهتر دانذ زيراك از پس هر دانستنى دانستن ديگرست و هرك چيزى دانذ ديگرى بوذ كه بهتر ازو دانذ و خذاست جل جلاله كه هيچ چيز بر او پوشيده نيست . » « 1 »
آثار ابو حاتم اسفزارى
دربارهء دانشمند بزرگ قرن پنجم ابو حاتم المظفر بن اسمعيل اسفزارى ( متوفى پيش از سال 515 ) پيش ازين سخن گفتهايم « 2 » . وى تأليفات بسيار در رياضى و آثار علوى و جراثقال و علم حيل و حركات كواكب داشت كه از آن ميان تنها سه رساله در دست است نخست اختصار اصول اقليدس بتازى و دو ديگر رسالهء آثار علوى يا كائنات جو و سديگر رسالة الشبكة بپارسى كائناتجو را اسفزارى بنام فخر الملك بن نظام الملك نوشته است . اين فخر الملك از سال 488 وزارت بركيارق داشت و بعد از فوت او بنشابور رفت و وزارت سلطان سنجر يافت و در محرم سال 500 بكارد باطنيان بدرود حيات گفت . پس سال تأليف آثار علوى مؤخر از 500 هجرى نيست . شهمردان بن ابى الخير معاصر اسفزارى تمام رسالهء كائنات جو را با حذف مقدمه در كتاب نزهتنامهء علائى در فصل آثار علوى آورده و در وصف آن گفته است : « . . . كتابى يافتم كه خواجه ابو حاتم مظفر بن اسمعيل اسفزارى رحمه اللّه كرده بود اندر آثار علوى بغايت نيكو و اختصار و لفظ مبين ، همچنان نسخت كردم
هامش
( 1 ) - دربارهء احوال قطان مروزى و كتاب گيهانشناخت او بيشتر از مقالهء مرحوم مغفور عباس اقبال آشتيانى رحمه اللّه كه در مجلهء شرق ص 530 - 536 درج گرديده استفاده شده است :
براى اطلاع از منابع اين مقال به همان صحايف رجوع شود .
( 2 ) - رجوع شود به همين كتاب ص 313 و نيز رجوع شود به مقدمهء كتاب آثار علوى يا كائنات جو چاپ آقاى مدرس رضوى تهران 1319