سپاهيان او غارت كردند - درين گيرودار كتابخانهء امام حسن قطان نيز بغارت رفت و او چنين پنداشت كه اين كار باشارت رشيد الدين وطواط بوده و او اين كتابها را ازينراه تصرف كرده است . رشيد وطواط در باب تبرئهء خود ازين اتهام نامهيى بقطان نوشت كه عطا ملك آن را نقل كرده است « 1 » و درين باب ميان دو استاد چند نامه مبادله شد كه از آن ميان چهار نامه از نامههاى رشيد وطواط در مجموعهء رسائل او باقيست .
در حادثهء غزان كه بسال 548 اتفاق افتاد ، امام حسن قطان در ثلث دوم ماه رجب بدست آن خونخواران اسير شد . امام در حال اسارت تركان غز را بدشنامهاى سخت آزرد و آن ديوسيرتان آدمىكش چندان خاك در دهان او ريختند تا بمرد !
امام قطان چند كتاب داشت يكى عروضى به فارسى كه صاحب المعجم بدان اشاره كرده است ؛ و ديگر « مشجر نسب ابى طالب » ؛ و ديگرى كتاب الدوحة در انساب ؛ و ديگر رسائلى در طب ؛ و ديگر كتاب گيهانشناخت در علم هيئت كه به فارسى نوشته است .
كتاب گيهانشناخت مهمترين اثر امام قطان بود كه اكنون در دست است .
تأليف اين كتاب در سنوات بين 498 - 500 صورت گرفته است و قديمترين تاريخى كه درين كتاب آمده سال 498 و آخرين تاريخ سال 500 هجريست . گيهانشناخت را امام قطان براى كسانى نوشت كه در علم « ستاره شناختن » نوآموزند و آن را در حكم مدخلى براى اين علم قرار داد تا آنانرا به « كتابهاى درازتر » راه نمايد و سخنان خود را درين كتاب بر اقوال استادان فن و دانشمندانى كه مورد قبول همه بودهاند بنا كرد .
در آغاز كتاب بعد از ستايش يزدان و درود بر پيغامبران چنين آمده است :
« چون گرايش مردم بستاره شناختن كه او را علم نجوم گويند پيوسته ديدم ، و كتابهايى كه استاذان اين دانش ساختهاند ، از بهر نوآموزان كه آنها را مدخل خوانند بسيار ديذم ، لختى دراز و زيادت از آنكه فهم نوآموزان دريابذ ، و لختى كوتاه و كم از آنكه بسنده باشد ، اين چند سخن فراز آوردم كوتاه و آسان تا چون كسى خواهذ كه ازين هنر بهره گيرذ اين مايه را آسان در توانذ يافتن و نيز راه نمايذ او را بكتابهاى درازتر اگر بخواهذ و كوشيدم تا آنچ ياذ كردم ، سخن استاذان و داناآنى بوذ كه در سخن [ آنان ] گزاف نيست و هيچ بذگمانى بكتابهاى
هامش
( 1 ) - جهانگشاى جوينى ج 2 ص 6 - 7