و تأليف خويش بدان آراسته گردانيدم و زيادت و نقصانى نرفت الّا خطبه كه نبشته نيامد . . . » « 1 »
كائناتجو يا آثار علوى بر شيوهء كتابهاى علمى ديگر قرن پنجم و ششم بزبانى ساده نوشته شده و در مقدمهء آن چنين آمده است : « . . . يكى از علمهاى نيكو و استنباطهاى عجيب كه قدما و حكما اندر آن رنج بردهاند و خوض كردهاند تا آن را درست كردهاند ، اينست .
و خاطر آنكس كه اين ادب يابد آسوده گردد ، طبعش روشن و زدوده و خرم و شادمان گردد .
و آن علم را آثار علوى خوانند ، و باز نماينده و خبردهنده بود از حادثهايى كه در هوا پيدا شود ، چون رعد و برق و باران و برف و شگفتيهايى كه بر زمين بود ، و چون بيرون آمدن چشمها از كوهها و روان شدن كاريزها و رودها و آن چيزها كه در زمين تولد كند مانند جوهرهايى كه آن را فلزات گويند و انواع كبريت و زيبق و زاج و مانند اين ، چون اين خادم ازين معنى خبر داشت و اندر علاء اين معنى خوض كرده بود ، خواست كه برحسب توانايى خود اندرين جنس علم تأليفى سازد و بر مجلس عالى عرضه كند تا مگر پسنديده آيد و غرض خادم حاصل شود . حكيمان چنين گفتهاند كه موجودات عالم كه ايزد تعالى آفريد از دوگونه است يكى استحالت پذيرنده كه آن را چهارگانه طبايع خوانند و يكى استحالتناپذيرند ، كه آن را طبيعت پنجم خوانند « 2 » . . . و ازين سبب كه طبايع بسيار است ، حوادث نيز بىشمار بود و از آن جملت بعضى كه ظاهرتر است و بيشتر افتد ياد كرده شود و برقدر آن مختصرى بازگفته آيد و اين حوادث بسه قسم است : يكى آنكه بالاى زمين افتد مانند باران و اختلاف قطرات او و برف و كيفيت هيأت او و ژاله و صورت و اشكال او . ديگر قسم بر بسيط زمين افتد چون چشمها و رودها و جويها ، و سوم قسم كه در زير زمين باشد چون گوهرها و زاجها ، و بحسب اين كتاب بر سه قسمت نهاده آيد : باب اول اندر حادثهايى كه از بخار تولد كند در فضاى هوا ، سيزده فصل . باب دوم اندر حادثهايى كه بر روى زمين افتد از بخار دوگونه « 3 » ، هفت فصل .
باب سوم اندر حادثهايى كه در زيرزمين افتد هفت فصل .
رسالة الشبكة يكى از سه اثر موجود ابو حاتم المظفر اسفزارى است كه آن را بفرمان سلطان بركيارق بن ملكشاه سلجوقى دربارهء جوهرى كه صورت آن مانند شبكهيى مجوف باشد ،
هامش
( 1 ) - نقل از مقدمهء آثار علوى چاپ آقاى مدرس ص ( يج )
( 2 ) - مراد طبيعت اجرام علوى است
( 3 ) - مراد دوگونه بخار مائى و دخانى است