چهارمقاله « 1 »
اين كتاب كه اسم اصلى آن مجمع النوادر است مشتمل است بر چهارمقاله در بيان شرايط چهار طبقه از ندماء سلاطين يعنى دبيران و شاعران و منجمان و طبيبان . نويسنده در مقدمهء هر مقاله با انشائى مزين و مصنوع شرايط و در بايستهاى هريك ازين فنون و مقدماتى را كه براى صاحب فن لازمست ذكر مىكند و ذكر اين شرايط را تا آخر مقاله ادامه ميدهد و براى اثبات هريك از نظرهاى خود بآوردن حكايت يا حكايتهايى مبادرت ميجويد كه راجع است باحوال و اختصاصات رجال بزرگ كه در آن فن مشهور و مرزوق بوده و در خدمت سلاطين جاه و مرتبت داشتهاند . به همين علت چهارمقاله علاوه بر آنكه جنبهء يك كتاب انتقادى متقن دربارهء هريك از چهار فن مذكور و اصحاب آنها دارد ، داراى يك اهميت بسيار زياد ديگرى نيز در تاريخ ادب پارسى است و آن احتواء بر اطلاعات ذيقيمت تاريخى بسيار است كه در كتب ديگر پارسى كمتر ميتوان يافت .
همين امور باعث شده است كه چهارمقاله از قديم باز شهرت و اهميت حاصل كند و نقلهايى از آن در كتبى مانند تاريخ طبرستان ابن اسفنديار و تاريخ گزيده و تذكرهء دولتشاه و امثال آنها صورت گيرد .
تأليف كتاب مجمع النوادر يا چهارمقاله بايد در حدود سال 551 - 552 صورت گرفته باشد چه هنگام تأليف آن سلطان سنجر ( م . 552 ) در حيات بوده « 2 » و ضمنا نويسنده از جملهء كتب مهمى كه بايد مورد مراجعهء دبيران قرار گيرد مقامات حميدى را كه بسال 551 تأليف شده است نام ميبرد « 3 » . اين كتاب باسم ابو الحسن حسام الدين على از شاهزادگان غورى نوشته شد .
مؤلف كتاب ابو الحسن نظام الدين ( يا : نجم الدين ) احمد بن عمر بن على سمرقندى معروف به نظامى عروضى از شاعران و نويسندگان قرن ششم هجرى است .
هامش
( 1 ) - رجوع شود بمقدمهء علامهء فقيد ميرزا محمد خان قزوينى طابثراه بر كتاب چهارمقالهء نظامى عروضى چاپ ليدن ، 1909 ميلادى .
( 2 ) - چهارمقاله چاپ ليدن ص 40 و 78
( 3 ) - ايضا ص 13