نثر مصنوع پارسى درآورده است . با اينحال ابو المعالى هيچگاه مغلوب صنعت نشده ، و در هيچ موردى از كتاب خود لوازم فصاحت و بلاغت را مورد غفلت قرار نداده است . به همين سبب انشاء او هم از قرن ششم در حكم سرمشقى براى مترسلان به كار رفت و همواره جزء كتب درسى فارسى بود و از آن چندين چاپ شده و در قرون بعد بعضى از نويسندگان كوشيدهاند كتبى بتقليد از آن بعنوان تهذيب و ترجمهء جديد كليله و دمنه ترتيب دهند مانند انوار سهيلى ( حسين واعظ كاشفى ) و عيار دانش ( ابو الفضل دكنى ) .
ابو المعالى در مقدمهء مفصلى كه بر كتاب خود نوشته چنين گفته است : « در اثناء اين حال فقيه عالم على بن ابراهيم ادام اللّه توفيقه كه از احداث فقهاء حضرت و افراد علماء دولت بكثرت هنر و مزيت خرد مستثنى است . . . نسختى از كليله و دمنه تحفه آورد ، اگرچه از آن چند نسخهء ديگر در ميان كتب بود ، اما بدين تبرك نموده آمد و حقوق هواخواهى و اخلاق دوستى برعايت رسانيده شد و ذكر حريّت و حقگزارى او بدان مخلّد گردانيده آمد جزاه اللّه عنّى خير الجزاء و لقّاه مناه فى اولاه و اخراه . در جمله بدان نسخت الفى افتاد و بتأمل و تفكر محاسن اين كتاب بهتر جمال داد و رغبت در مطالعهء آن زيادت گشت كه پس از كتب شرعى در مدت عمر عالم از آن پر فائدهتر كتابى نكردهاند ، بناء ابواب آن بر حكمت و موعظت نهاده و آنگاه آن را در صورت هزل فرانموده تا چنان كه خواص مردمان براى شناختن تجارب بدان مايل باشند عوام بسبب هزل هم بخوانند و بتدريج آن حكمتها در مزاج ايشان متمكن گردد و بحقيقت كان خرد و حصافت و گنج تجربت و ممارست است ، هم سياست پادشاهان را در ضبط ممالك بشنودن آن مددى تواند بود و هم اوساط مردمان را در حفظ مال و ملك از خواندن آن فائدهيى حاصل آيد . . . و اين كتاب را پس از ترجمهء پسر مقفع و نظم رودكى ترجمهها كردهاند و هركس در ميدان بيان بر اندازهء مجال خويش قدمى گذارده ليكن مينمايد كه مراد ايشان تقرير سمر و تحرير حكايت بوده است نه تفهيم حكمت و ايضاح موعظت ، چه سخن نيكو و متين راندهاند و بر ايراد قصه اقتصار نموده ، و در جمله چون رغبت مردمان از مطالعهء كتب تازى قاصر گشته است و آن حكم و مواعظ مهجور مانده بود و مثلا خود تمام مدروس شده ، بر خاطر گذشت كه آن را ترجمه كرده آيد و در بسط سخن و كشف اشارات آن اشباعى رود و آن را بآيات و اخبار و ابيات و امثال مؤكد گردانيده شود ، تا اين كتاب را كه مردهء چند هزار سال است احيايى باشد و مردم از فوائد آن محروم نمانند و هم برين نمط افتتاح كرده شد و شرايط سخن آرايى در تضمين امثال و تلفيق آيات و شرح رموز و اشارات تقديم نموده آمد و ترجمهء تشبيب
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 951
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٩٥١