آثارى كه به دو نسبت دادهاند يكى :
كتاب لباب الاحياء است كه اختصاريست از كتاب احياء علوم الدين .
و ديگر كتاب الذخيرة فى علم البصيرة است .
و ديگر كتاب بحر الحقيقة است . درين كتاب غزالى چنين پنداشته است كه براى وصول بمرتبهء فنا بايد از هفت بحر گذشت ، و آنگاه گفته : « بحر اول معرفت است و گوهر وى يقين است ، بحر دوم جلال است و گوهر وى حسرة است ، بحر سوم وحدانيت است و گوهر وى حيات ، بحر چهارم ربوبيت است و گوهر وى بقا ، بحر پنجم الوهيت است و گوهر وى وصال است ، بحر ششم جمال است و گوهر وى رعايت ، بحر هفتم عزت است و گوهر وى فقر است » « 1 » رسالهء ديگرى بنام رسالة العشقيه نيز بشيخ احمد نسبت دادهاند « 2 » .
مهمترين اثر غزالى كتاب سوانح العشاق اوست كه از آن نسخ متعدد در دست است و بهترين چاپى كه با مقابلهء چند نسخه از آن شده آنست كه هلموت ريتر « 3 » بسال 1942 در جزو نشريات الاسلاميهء جمعيت مستشرقين آلمانى طبع كرده است . اين كتاب را غزالى به خواهش يكى از دوستان و پيروان خود در معانى و احوال و اسرار عشق ، بدان نحو كه مورد توجه و تأمل صوفيانست ، نوشته و هريك از اسرار و معانى را در فصلى مورد بحث قرار داده و در ضمن اين فصول تمثيلات كوتاه و حكايات مختصر براى توضيح بيان خود گنجانيده است و باشعار مختلف از غزل و رباعى پارسى و تازى استشهاد كرده كه همه لطيف و دلانگيز است . شيوهء انشاء ، سوانح بسيار ساده و در عين سادگى پرمغز و پرمعنى است . گرمروى و سوختگى نويسنده از همه جاى كتاب مشهود است و اين امر موجب شده كه در عبارات سوانح به قدر ديوانى از شعر لطف و حال ديده شود .
غزالى در آغاز كتاب گفته است :
« . . . دوستى عزيز كه بنزديك من بجاى عزيزترين برادرانست و مرا با او انسى تمامست ، از من درخواست كرد كه از آنچه ترا فراخاطر آيد در معنى عشق ، فصلى چند اثبات كن تا بهر
هامش
( 1 ) -Catalogue des manuscrits persns , par E . Blochet , tomel , p . 123( 2 ) - ايضا ج 4 ص 200
( 3 ) -Hellmut Ritter