سبك نگارش كتاب مجمل التواريخ بيش از همهء اختصاصات آن كتاب قابل توجهست . اين كتاب با آنكه در آغاز قرن ششم نوشته شده داراى انشائى است كه مطلقا دستكم از منشآت پارسى قرن چهارم ندارد و لغات و تركيبات فراوان پارسى و قواعد كهن دستورى در آن بسيار به چشم مىخورد . لغات تازى درين كتاب جز در مقدمهء آن بسيار نادر است و آنچه از مفردات عربى در متن كتاب به كار رفته ساده و از جملهء كلماتى است كه در قرن چهارم و آغاز قرن پنجم در زبان درى متداول شده بود . گويا علت اساسى اين امر آن باشد كه نويسندهء كتاب با كتب تاريخى و داستانى پارسى كه همه در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم نوشته شده بود ، كار داشت و طبعا تحت تأثير سبك نگارش آنها قرار ميگرفت . مؤلف سبب تأليف كتاب را بدينگونه شرح ميدهد « 1 » :
« و مرا اين انديشه از آن روى برخاست كه سخن پادشاهان عجم و نسق و سير ايشان همى رفت ، مهترى از جملهء مشاهير و بزرگان حاضر بود باسدآباد ، از من هر چيزى مىپرسيد ، به حكم آنك شناخته بود ، و هوس من در كتاب خواندن و مشافهه ديده ، آنچ بر خاطر بود گفته شد ، و بر بديهه بر سر شراب دو سه درج بنوشتم درين معنى ، و پس باطل كردم ، بعد مدتى ، و انديشيدم كچون يادگارى بخواهد ماند در آن تأملى بهتر بايد كردن ، و رنج بردن ، تا از آن فايده حاصل شود ، و اگرنه ضايع بماند كه ناگفته را عيب كمترست
دهان گر بماند ز خوردن تهى * از آن به كه ناساز خوانى نهى
پس عزم محقق كردم بر تأليف اين كتاب ، و اگرچه فراغت نبود ، برحسب بضاعت خويش نبشته شد ، و از ايزد تعالى در آن توفيق خواستيم و ابتدا كرده شد اندر سال پانصد و بيست از هجرت پيغمبر عليه السلام ، اندر ايام سعادت موافقت تعظيم مقدس نبوى امامى مسترشد ادام اللّه علوها ، و حرس مجدها و سموها و اعلا كلمتها ، و پادشاهى سلطان اعظم معز الدنيا و الدين ناصر الاسلام و المسلمين ابو الحرث سنجر ملكشاه بن محمد برهان امير المؤمنين . . . »
آثار عين القضاة
عين القضاة ابو المعالى عبد الله بن محمد بن على ميانجى همدانى « 2 » از كبار مشايخ متصوفه در آغاز قرن ششم است . ولادت او در اواخر
هامش
( 1 ) - مجمل التواريخ و القصص چاپ تهران ، بتصحيح مرحوم ملك الشعراء بهار ص 8 - 9
( 2 ) - دربارهء احوال او مخصوصا رجوع شود به : تتمة صوان الحكمة ص 117 - 119 و 201 - 202 ؛