تكلف دارد . عبارات آن كوتاه و مفردات تازى آن كم است و ضمن منقولاتى كه بمناسبت بيان آيين و آداب قديم آورده ، بعضى عبارات دستخورده و فاسدشدهء پهلوى هم ديده مىشود . مؤلف كتاب علت و كيفيت تأليف كتاب را در آغاز آن چنين آورده است :
« درين كتاب كه بيان كرده آمد در كشف حقيقت نوروز كه بنزديك ملوك عجم كدام روز بوده است و كدام پادشاه نهاده است و چرا بزرگ داشتهاند آن را و ديگر آيين پادشاهان و سيرت ايشان در هر كارى مختصر كرده آيد ان شاء اللّه تعالى . اما سبب نهادن نوروز آن بوده است كه چون بدانستند كه آفتاب را دو دور بود يكى آنك هر سيصد و شصت و پنج روز و ربعى از شبانروز به اول دقيقهء حمل بازآيد ، به همان وقت و روز كه رفته بود ، بدين دقيقه نتواند آمدن ، چه هر سال از مدت همى كم شود ، و چون جمشيد آن روز را دريافت نوروز نام نهاد و جشن آيين آورد ، و پس از آن پادشاهان و ديگر مردمان به دو اقتدا كردند . . . »
خيام كتب و رسالات ديگرى نيز بپارسى دارد از آن جمله است : رساله در علم كليات « 1 » يا رسالهء وجوديه يا رساله در كليات وجود ، كه ظاهرا « روضة القلوب » هم نام دارد . خيام آن را براى فخر الملك بن نظام الملك وزير نوشته و در آغاز آن گفته است :
« چنين گويد ابو الفتح عمر بن ابراهيم الخيام كه چون مرا سعادت خدمت صاحب عادل فخر الملك ميسر گشت و قربت و اختصاص داد بعالى مجلس خويش ، و اين بزرگوار بهروقت از من يادگارى خواستى در علم كليات ، پس اين جزو بر مثال رسالتى از بهر درخواست او املاء كرده شد ، تا اهل علم و حكمت انصاف بدهند كه اين مختصر مفيدتر از مجلداتست ، ايزد تعالى مقصود حاصل گرداناد . . . »
اين رساله را خيام در سه فصل نوشته است .
ترجمهء خطبة الغرّاء : اصل اين خطبه از ابن سيناست ، در توحيد بارى تعالى ، كه از آن نسخ متعددى در كتابخانهاى ايران و ديگر كشورها موجود است « 2 » . اين نسخه را خيام در سال 472 به خواهش بعضى از دوستان خود در اصفهان ترجمه كرده است .
هامش
( 1 ) - مجلهء شرق : دو تقرير از خواجه امام عمر خيام بقلم آقاى سعيد نفيسى ص 642 ؛ حواشى چهار مقاله ص 221 ؛ مقالهء مرحوم عباس اقبال دربارهء خيام مجلهء شرق ص 466 ببعد .
( 2 ) - رجوع شود به جشننامهء ابن سينا ، مجلد اول سرگذشت و تأليفات و اشعار و آراء ابن سينا ، تأليف نگارندهء اين سطور ، تهران 1331 شمسى ص 88