ديلمسپار القطبى النجمى شاعر تأليف كرده و اين شاعر كه ظاهرا شاگرد اسدى بود ، همانست كه نسخهء كتاب ترجمان البلاغهء رادويانى به خط او موجود است . كتاب لغت فرس را اسدى براى آن نوشت تا شاعران معاصر او در اران و آذربايجان كه با بعضى از لغات مستعمل در خراسان و ماوراء النهر آشنايى نداشتند ، بتوانند مشكلات لغوى خود را در زبان درى مرتفع كنند و به همين سبب براى ايضاح هريك از آن لغات بذكر شاهد يا شواهدى از شاعران مشرق مبادرت نمود . ترتيب كلمات در لغت فرس برحسب حروف اواخر آنهاست . اين كتاب را يك بار پول هورن « 1 » بسال 1898 در آلمان طبع كرد و ديگربار طبع مصحّحى از آن با مقابلهء چند نسخه بدست مرحوم مغفور عباس اقبال آشتيانى بسال 1319 در تهران صورت گرفت . اسدى در مقدمهء كتاب خود گفته است :
« بدان كه فخر مردم بر جانوران ديگر بسخن گفتن است ، و سخن را تمامى بمعنى است ، و از دوگونه آمده است : يكى گونهء نظم است و ديگر نثر ، و اندر كتاب منطق آنچه در باب سخن گفتن باشد همه گفتهاند ، و غرض ما اندرين لغات پارسى است ، كه ديدم شاعران را كه فاضل بودند و ليكن لغات پارسى كم ميدانستند . و قطران شاعر كتابى كرد و آن لغتها بيشتر معروف بودند ، پس فرزندم حكيم جليل اوحد اردشير بن ديلمسپار النجمى الشاعر ادام اللّه عزه ، از من كه ابو منصور على بن احمد الاسدى الطوسى هستم ، لغتنامهيى خواست ، چنان كه بر هر لغتى گواهى بود از قول شاعرى از شعراى پارسى و آن بيتى بود يا دو بيت ، و به ترتيب حروف آباتا ساختم .
پس بنگريد تا آخر حروف آن لغت كدامست و از حرفها بباب آن حروف ياد شود تا زود بيابد و ابتدا از الف كردم و به ترتيب ساختم تا حرف يا . و اللّه اعلم . »
تاج التراجم
اين كتاب كه به تفسير اسفراينى نيز مشهور است از جملهء كتب بسيار مهم تفسير به زبان پارسى است كه بايد در اواسط قرن پنجم يا اوايل نيمهء دوم آن قرن تأليف شده باشد . مؤلف آن امام عماد الدين ابو المظفر شاهپور ( شاهفور - شهفور ) شافعى است كه بسال 471 وفات يافت . اين كتاب به چند مجلس منقسم گرديده و در هر مجلس سورهيى از سور ترجمه و تفسير شده است .
حاج خليفه اين كتاب را در ذيل « تاج التراجم فى تفسير القرآن للاعاجم » ذكر كرده و
هامش
( 1 ) -Paul Horn