آورده و آنگاه بتفصيل بشرح آن پرداخته است . چون قصيدهء ابو الهيثم همچنانكه دربارهء آن گفتهايم متضمن سؤالات حكمى و پرسشهايى دربارهء اصول عقايد اسمعيليه است ، ناصرخسرو در پاسخ و توضيح مشكلات هريك ببيان بسيارى از مبانى مطالب كلامى و فلسفى متوسل شده است و با اين حال سخن او همچنانكه در ديگر كتب وى مىبينيم از باب تركيبات فارسى و مفردات كهن درى غنى است . مؤلف در ذكر سبب تصنيف كتاب خود فصلى مستوفى آورده و در آن بين گفته است « چون من از حضرت مقدسهء نبوى امامى زاد اللّه تقديسها بفرمان امام حق و فرزند رسول مصطفى و وارث مقام جد خويش و خازن حكمت حكيم عليم ، معدّ ابى تميم ، الامام امير المؤمنين ، صلوات اللّه عليه و على آبائه الطاهرين و ابنائه الاكرمين ، بدين زمين بازآمدم ، و با آنك مر كتب علماء فلسفه را درس كرده بودم ، علم دين حق را كآن تأويل و باطن كتاب شريعت است بحفظ داشتم ، اندر سال چهار صد و شصت و دوم از تاريخ هجرت رسول صلى اللّه عليه و آله ، امير بدخشان كه معروف است به عين الدوله ابو المعالى على بن الاسد بن الحارث ايد اللّه بنصره كه بيدار دل و هشيارمغز و روشنخاطر و تيز فكرت و دوربين و باريكانديش و صايب رأى و قوى حفظ و پاك ذهن و پسنديده خويست ، و با اين ممادح و مناقب متدين است ، قصيدهيى را كه گفته بود خواجه ابو الهيثم احمد بن الحسن الجرجانى رحمه اللّه ، و اندرو سؤالهاى بسيار كرده است ، و به خط خويش نبشته بود اندر آخر آن نسخت كه اين را از حفظ خويش نبشتم ، نزديك من فرستاد و از من اندر خواست بوجه تشفع و تضرع و تقرب ، آنك بسيار كسان را از امرا و سلاطين و رؤساى دنياوى همى همال خويش نداشت ، و بنيكوتر الفاظى و نرمتر قولى التماس كرد تا سؤالاتى كه اندر آن قصيده است بنام او حل كرده شود . . . » « 1 »
زاد المسافرين كتاب مهم ديگر ناصرخسرو است كه از جملهء مهمترين كتب كلامى اسمعيليه شمرده مىشود . تأليف اين كتاب در سال 453 صورت گرفته است تا زاد مسافرين اين عالم صور باشد و بدانند از كجا آمدهاند و كجا همى شوند « و مر او را بچه چيز حاجت خواهد بودن ، زاد مسافرين برگيرد كه مسافر بىزاد از هلاك پرخطر باشد »
ناصرخسرو در علت تأليف اين كتاب گويد :
هامش
( 1 ) - دربارهء جامع الحكمتين رجوع شود به مقدمهء كتاب جامع الحكمتين چاپ هنرى كربن و دكتر محمد معين ، تهران 1332 ؛ و مقدمهء ديوان ناصرخسرو بقلم آقاى سيد حسن تقىزاده .