شب در بهار ميل كند سوى كوتهى * آن زلف چون شب آمد و آن روى چون بهار
16 - خيّام
خواجهء امام ، حجة الحق ، حكيم ابو الفتح ( يا : ابو حفص ) عمر بن ابراهيم الخيّامى ( الخيام ، خيام ) نيشابورى از حكما ، و رياضىدانان و شاعران بزرگ ايران در اواخر قرن پنجم و اوايل قرن ششم است « 1 » . بيهقى دربارهء او مينويسد كه « نيسابورى الميلاد و الآباء و الاجداد » بوده است . سال ولادت او معلوم نيست و ابتداى زندگى وى هم آشكار نيست . مرحوم عباس اقبال آشتيانى در مقالهء خود كه در مجلهء شرق دارد و در ذيل همين صحيفه بدان اشاره شده است ويرا از شاگردان ابن سينا دانسته و دلائلى درينباره اقامه كرده است . از جملهء آن دلائل است يكى تصريح خيام در رسالهء كون و تكليف كه خيام آن را به عربى در سال 473 در جواب يكى از شاگردان شيخ الرئيس بنام ابو نصر محمد بن عبد الرحيم نسوى نوشته بود . در آنجا چنين گفت :
« اين مسأله از مسائلى است كه اكثر مردم در آن متحير ماندهاند تا آنجا كه عاقلى نيست كه درين باب تحير او را بستوه نياورده باشد شايد من و معلم من افضل المتأخرين شيخ الرئيس ابو على حسين بن عبد اللّه بن سيناى بخارى اعلى اللّه درجته كه درين خصوص امعان نظر كرديم . . . »
اگر اين سخن خيام از مقولهء اظهار ادب نباشد پس بايد وى در حدود 428 كه سال وفات بو عليست جوان پختهيى بوده و بنابرين ولادت او در اوايل قرن پنجم اتفاق افتاده باشد
هامش
( 1 ) - براى كسب اطلاع از احوال او رجوع شود به : تتمة صوان الحكمة ص 112 - 117 و موارد ديگرى از همان كتاب ؛ تاريخ الحكماء شهرزورى ؛ چهارمقاله چاپ ليدن ص 62 - 64 و حواشى آن از مرحوم ميرزا محمد خان قزوينى ص 209 - 227 و مآخذ متعددى كه در همين صفحات از حواشى چهارمقاله نشان داده شده است ؛ همين كتاب ص 310 - 311 ؛ مجلهء شرق مقالهء مرحوم عباس اقبال آشتيانى بعنوان « راجع باحوال حكيم عمر خيام نيشابورى » ص 466 - 485 ؛ تذكرة الشعراء دولتشاه سمرقندى چاپ هند ص 88 ؛ ج 2 از كتاب تاريخ ادبى ايران تأليف برون ترجمهء امين الشواربى بعنوان تاريخ الادب فى ايران من الفردوسى الى السعدى ص 236 - 238 و ص 304 - 321 و مراجعى كه در آن صفحات ذكر شده ؛ تاريخ ادبيات آقاى دكتر رضازاده شفق چاپ تهران 1321 ص 162 - 166 ؛ مقدمهء رباعيات خيام تحقيق آقاى سعيد نفيسى و مقدمهء رباعيات خيام از مرحوم ذكاء الملك فروغى و غيره و غيره . . .