آخر يمكان از اعمال بدخشان را براى محل اقامت دائم خود برگزيد زيرا هم ببلخ نزديكتر و هم در جزيرهء محل مأموريت مذهبى او واقع بود . يمكان درهء ممتدى است كه از سمت جنوبى قصبهء جرم به طرف جنوب ممتد مىشود . قصبهء جرم در جنوب فيض - آباد حاكمنشين كنونى ولايت بدخشان بمسافت شش تا هفت فرسنگ واقع است . اهالى يمكان و اطراف جرم هنوز هم بر مذهب اسمعيلى هستند .
ناصرخسرو در قلعهيى واقع در همين درهء يمكان كه بقول قزوينى در آثار البلاد شهرى حصين بود در وسط كوهها « 1 » ، استقرار يافت و تا پايان عمر خود در آنجا بادارهء دعوت فاطميان در خراسان اشتغال داشت . پناه بردن بيمكان بعد از سالها سرگردانى ناصر در مازندران و نيشابور و بلخ ، و گويا در حدود 60 الى 63 سالگى يعنى بين سالهاى 453 و 456 اتفاق افتاد و شاعر بيش از 25 سال كه دورهء آخر حيات اوست در آن ديار بسر برد .
در جامع التواريخ و در كتاب دبستان المذاهب چنين آمده است كه ناصرخسرو بيست سال در يمكان بسر برد و اگر چنين باشد سال ورود او بيمكان 461 بوده است .
ناصرخسرو تا پايان حيات در يمكان بزيست و در همانجا بدرود حيات گفت و همانجا به خاك سپرده شد و قبر او مدتها بعد از وى مزار اسمعيليان و معروف و مشهور بود . دولتشاه گفته است كه « قبر شريف حكيم ناصر در درهء يمكان است كه آن موضع از اعمال بدخشان است » و سياحان بعد از اين تاريخ هم قبر شاعر را در درهء يمكان ديدهاند .
توقف متمادى ناصرخسرو در يمكان مايهء تقويت و تأييد و نشر مذهب اسمعيلى در ناحيهء وسيعى از بدخشان و نواحى مجاور آن تا حدود خوقند و بخارا گرديد و هنوز هم در آن نواحى كه گفتهايم طرفداران اين مذهب ديده ميشوند .
البته آزارى كه از ابناء زمان ببهانهء اعتقادات مذهبى ، به اين مرد فاضل حقيقتجوى
هامش
( 1 ) - آثار البلاد در مادهء يمكان از اقليم رابع .