دقاق پسر تتش بن البارسلان بعد از مرگ دقاق مملكت او را تصرف كرد و سلسلهء اتابكان دمشق يا اتابكان بورى را كه از 497 تا 549 سلطنت كردند تشكيل داد ؛ و عماد الدين زنگى بن آقسنقر از بندگان ملكشاه از سال 521 كه بحكومت عراق و بغداد منصوب و موصل و سنجار و الجزيره و حران و حلب و بلاد شام را متصرف شده بود ، تشكيل سلسلهء اتابكان زنگى الجزيره و شام را داد كه خود بشعبههاى اتابكان موصل ( 521 - 660 ) و اتابكان شام ( 541 - 577 ) و اتابكان سنجار ( 566 - 617 ) و اتابكان الجزيره ( 576 - 648 ) منقسم گرديد . و سلسله اتابكان اربل هم بوسيلهء زين الدين على كوچك بن بكتگين از امراى ترك عماد الدين زنگى ايجاد شد ( 539 - 630 )
از جملهء سلسلههاى مهم اتابكان كه در تاريخ ايران شهرت بيشتر دارند و در ادبيات فارسى هم بسبب داشتن مداحان بسيار و پارهيى خدمات كه انجام دادهاند بىاهميت نيستند ، اتابكان آذربايجان ، اتابكان فارس ، اتابكان يزد ، اتابكان لرستاناند كه اينك بذكر خلاصهيى از تاريخ هريك مبادرت مىكنيم :
اتابكان آذربايجان
اين دسته از اتابكان كه از سال 531 تا 622 بر آذربايجان و گاه بر عراق حكومت داشتند بازماندگان غلامى بنام ايلدگز بودهاند . شمس الدين ايلدگز از غلامانى بود كه در دشت قفچاق خريدارى و در رى بنام سلطان مسعود سلجوقى فروخته شد و چون غلامى كريهمنظر بود در آغاز امر بحقارت روزگار ميگذاشت ليكن بسبب جودت ذهن و جلادت به زودى منظورنظر سلطان گشت تا آنجا كه زن برادر خود طغرل بن محمد را بحبالهء نكاح او درآورد و او را بحكومت آذربايجان منصوب كرد .
در سال 555 بعد از آنكه امراء عراق سليمان شاه بن محمد را معزول كردند اتابك پسر سببى خود ارسلان بن طغرل را بسلطنت رساند و بدين ترتيب عراق را نيز در زير نگين گرفت و همچنان در قدرت روزگار ميگذاشت تا بسال 568 درگذشت .
بعد از شمس الدين ايلدگز پسرش محمد جهانپهلوان جاى پدر را گرفت و با قدرتى بيشتر از 568 تا 581 حكومت ميكرد . وى بعد از فوت ارسلان بن طغرل پسرش طغرل بن ارسلان را كه بروايتى هفت ساله بود بر تخت سلطنت نشاند و در كمال استقلال