مكتوب داشتند يا شفاهى ، مورد استفادهء شاعران قرار گرفت . در اشعار پراگندهء رودكى و بعضى ديگر از شاعران قرن چهارم ابياتى كه از مثنويهاى طولانى بوده است ، مشاهده مىكنيم ليكن از بين رفتن قسمت اعظم آثار شاعران آن عهد باعث شده است كه ما اكنون از موضوعات آنها خبرى در دست نداشته باشيم . با اينحال ميدانيم كه مثلا رودكى كليله و دمنه را كه متضمن چند داستان بزرگست بشعر درآورد و ابو المؤيد بلخى و بعد ازو بختيارى نام شاعرى در دستگاه آل بويهء عراق بنظم داستان يوسف و زليخا مبادرت كردند .
در آغاز قرن پنجم داستانسرايى رونق بيشتر گرفت و چند تن از شاعران به اين كار پرداختند . از مشاهير شاعرانى كه بنظم داستانهاى عاشقانه شروع كردند يكى عنصريست كه چندين داستان را خواه مكتوب و خواه غيرمكتوب بنظم درآورد مانند وامق و عذرا كه داستانى كهن بود ، و « خنگ بت و سرخ بت » كه داستانى متداول در بارهء دو بت باميان بلخ بود و ابو ريحان بيرونى هم آن را بنام « حديث صنمى الباميان » به عربى ترجمه كرد و « شادبهر و عين الحيوة » كه آن را نيز بيرونى با عنوان « حديث قسيم السرور و عين الحيوة » به عربى درآورده بود « 1 » . ابو ريحان بيرونى ضمن فهرستى كه از آثار خود داده است اسمار ديگرى را نيز نام برده كه از پارسى به عربى درآورده بود مانند « حديث اورمزديار و مهريار » و « حديث داذمه و گرامىدخت » « 2 » .
از همين اوان داستان ديگرى در دست است بنام « ورقه و گلشاه » از شاعرى بنام عيّوقى كه در مجلد اول از همين كتاب « 3 » دربارهء آن سخن گفتهايم . اين داستان را شاعرى از معاصران سلطان محمود غزنوى ( م . 421 ) بنظم كشيد و از آن نظم نسخهيى در تركيه موجود است . اخيرا « شركت نسبى كانون كتاب » در تهران روايت منظومى از اين داستان را كه ببحر هزج مسدس است طبع كرد . اين منظومه چنين شروع مىشود :
هامش
( 1 ) - تاريخ ادبيات در ايران ج 1 چاپ دوم ص 284 و ص 564 و فهرست كتب محمد بن زكرياء رازى از ابو ريحان بيرونى ، چاپ پاريس ، 1936 ، ص 39
( 2 ) - تاريخ ادبيات در ايران ج 1 چاپ دوم ص 284 و ص 564 و فهرست كتب محمد بن زكرياء رازى از ابو ريحان بيرونى ، چاپ پاريس ، 1936 ، ص 39
( 3 ) - تاريخ ادبيات در ايران ج 1 چاپ دوم ص 604 - 607