كثيرى از شاعران و نويسندگان پارسىگوى در آن سرزمين پهناور ظهور كردند كه در فصول مربوط ذكر آنان خواهد آمد .
از اوايل دورهء سلاجقه چند سلسله از سلاطين غير ايرانى يعنى سلسلههاى غلامان يا قبايل تركنژاد در حدود شام و آسياى صغير تشكيل شد . تمام اين سلسلهها يا تابعيت مستقيم از سلطنت مركزى سلجوقى داشتند و يا تربيتشدگان همين سلسله بودهاند ، و چون چنان كه ميدانيم ، زبان رسمى دربار سلجوقى زبان فارسى بود ، به همين سبب حكومت هاى تابع آنان در آسياى صغير و شام و يا حكومتهاى اتابكان كه در آن نواحى تشكيل شد وسيلهء نشر زبان فارسى در قلمرو حكومت خود شدند و ازينجاست كه در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم چندين تن از معاريف نويسندگان فارسى در آن نواحى و خاصه در بلاد آسياى صغير ظهور كردند .
5 - علاوه بر رواج زبان فارسى در خارج از ايران ، بايد متوجه اين نكته بود كه لهجهء درى و ادبيات آن در داخلهء ايران نيز بتدريج از مشرق بساير نواحى تجاوز كرد .
از اوايل قرن پنجم اندكاندك زبان درى در ولايات مركزى و ديگر نواحى ايران گويندگانى پيدا كرد . نخستين ولاياتى كه لهجهء درى در آنها رواج يافت گرگان و قومس و رى بود . در گرگان لهجهيى متقارب با لهجهء طبرى و در قومس لهجهيى بين لهجهء خراسانى و گرگانى وجود داشته است كه هنوز هم دنبالهء آن درين ناحيه موجود و متداول است و ما دربارهء آن لهجات پيش ازين در مجلّد اول از كتاب تاريخ ادبيات در ايران سخن گفتهايم . نخستين شاعر استادى كه ازين ناحيه يعنى قومس آغاز سخنورى بزباندرى كرد ، منوچهرى دامغانى است كه در نيمهء اول قرن پنجم ميزيست .
در ولايت رى از اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم بتدريج تقليد شاعران از شعراى خراسان و ماوراء النهر آغاز شد و در همان حال كه شاعران محلى مانند « بندار رازى » سرگرم سرايندگى بلهجهء رازى بودهاند ، شاعرانى ديگر مانند منطقى و غضائرى آغاز سخنورى بلهجهء درى كردند .
در دورهء مورد مطالعهء ما على الخصوص از قرن ششم تقليد شاعران ولايات غير
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 332
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٣٣٢