الخوارزمى ، ابو محمد مجد الدين القاسم بن الحسين ( م . 617 ) و شرح محمد بن سعد الاباجى المروزى ( م . 609 ) بنام المحصل و شروح متعدد ديگر « 1 » .
ديگر از كتب مهم نحو كه در همين عهد تأليف شده كتاب المصباح است از امام مطرّزى كه پيش از اين دربارهء او سخن گفتهايم . بر اين كتاب نيز شروح متعدد نگاشتهاند « 2 » .
علوم بلاغى در عهد مورد مطالعهء ما بمراتب بلوغ و كمال رسيد . پيش از اين دوره اگرچه تحقيقات و مطالعات بسيارى بوسيلهء ادباى اسلامى صورت گرفت ليكن آن مطالعات و تحقيقات منجر به ايجاد ضوابط و قواعد مدونى در علوم بلاغى نگرديد و اين كار بعهد مورد مطالعهء ما موكول شد .
بزرگترين دانشمند اين عهد كه توانست از عهدهء تأليف كتب معتبر در معانى و بيان برآيد عبد القاهر جرجانى است ( م . 474 ) كه دو كتاب معتبر او اسرار البلاغة و دلائل الاعجاز نخستين كتابهاى مرتب و مدون در معانى و بيان شمرده ميشوند و بسبب تأليف همين كتب منظم و مرتب و مضبوط در علم معانى و بيان است كه امام فخر رازى گفته است امام عبد القاهر جرجانى قواعد علم معانى و بيان را استخراج و برهانها و حجتهاى آن را مرتب كرد و در كشف حقائق آن كوشش فراوان نمود . امام فخر رازى اين سخنان را در كتاب نهاية الايجاز فى علم البيان آورده و تنها ايرادى كه بر دو كتاب امام عبد القاهر وارد دانسته عارى بودن آنها از رعايت ترتيب فصول و ابواب است . امام فخر سعى كرد اين نقص را در نهاية الايجاز از بين ببرد .
علامه جار الله زمخشرى فاضل بزرگ اين دوره نيز در ضمن تأليفات متعدد خود چند كتاب در علوم ادبى دارد مانند اساس البلاغة ، قسطاس ، و محاجات ( در علم الاحاجى ) كه علم الدين سخاوى آن را در كتاب الدياجى فى تفسير الاحاجى شرح كرده است .
هامش
( 1 ) - كشف الظنون بند 1774 - 1777 ؛ مفتاح السعادة ج 1 ص 158 - 159
( 2 ) - مفتاح السعاده ج 1 ص 155 - 157 ؛ كشف الظنون بند 1708 - 1709