البيهقى معروف به : بو جعفرك مقرى بيهقى ( 470 - 544 ) است كه از فقهاء معروف نيشابور و در تفسير و لغت و ادب و قرائت صاحب اطلاع وافر بوده است و ياقوت كتابهاى :
المحيط در لغات قرآن ، ينابيع اللغة و تاج المصادر را ازو ياد كرده است . بيهقى تاج المصادر را از عربى به فارسى در گزارش معانى مصادر عربى خصوصا مصادر قرآن نوشته است .
از اين كتاب نسخى در دست است و يك بار در هندوستان بطبع رسيده « 1 » .
امام ابو الفتح مطرّزى خوارزمى ، ناصر بن ابى المكارم عبد السيد بن على ( 538 - 610 ) از فقهاى حنفى و از نحات و ادبا و لغويان بزرگ ايران در اين عهد است .
كتاب مشهور او در لغت « المغرب فى لغة الفقه » است . در اين كتاب لغات غريبهء مستعمل در نزد فقها ضبط شده است . ابن خلكان گفته است كه المغرب اختصاص بحنفيه دارد .
مطرزى كتاب مفصلترى از المغرب تأليف كرد بنام « المعرب » كه در حقيقت در شرح المغرب است . مطرزى در علوم ادبى اطلاع تام داشته و در اصول عقايد معتزلى مذهب بوده و او را جانشين زمخشرى دانستهاند « 2 »
ديگر از كتبى كه در لغات فقه نوشته شده كتاب طلبه الطلبة « 3 » است از نجم الدين ابو حفص عمر بن محمد نسفى ( 462 - 538 ) است . اين كتاب نيز در الفاظى كه در كتب فقه حنفيه آمده است نوشته شد . نجم الدين نسفى كتب ديگرى مانند « المنظومة فى الخلافيات » و « القندفى علماء سمرقند » و غيره تأليف كرد « 4 » . سمعانى عدد تصانيف او را نزديك به صد دانسته است .
در صرف و نحو نيز در اين دوره كتب متعدد با همان روشى كه در اواخر
هامش
( 1 ) - معجم الادبا ج 4 ص 49 - كشف الظنون بند 269 - فهرست كتابخانهء دانشگاه ج 2 تأليف آقاى منزوى ص 338 - 339
( 2 ) - وفيات الاعيان ج 2 ص 223 - 224 ؛ كشف الظنون بند 1747 - 1748 ؛ فهرست كتابخانهء دار العلوم اسلاميهء پيشاور تأليف عبد الرحيم مولوى فاضل ، طبع پيشاور ص 248 - 249 ؛ مفتاح السعادة ج 1 ص 108
( 3 ) - الطلبة بكسر اللام ما طلبته من شىء
( 4 ) - مفتاح السعادة ج 1 ص 108 - 109