عهد مقدّم معمول شده بود ، تأليف گرديده است . غالب علماء ادب و علماء دينى اين عهد كه عادة مستطرف در علوم شرعيه و ادبيه بودهاند ، كتبى در صرف و نحو يا شروحى بر كتب مقدم بر عهد خويش دارند . برشمردن كتب صرف و نحو و بحثهاى مختلفى كه ادباء اين عهد در اين دو علم پيش گرفتند ، بتمامى در اين وجيزه مقدور نيست و اينجا فقط بذكر بعضى از كتب مهم بعنوان نمونه اكتفا مىشود .
از جملهء كتب مشهور نحو در اين عهد كتاب الجمل معروف به « جرجانيه » است كه مختصرى است در نحو از عبد القاهر جرجانى ، ابو بكر بن عبد الرحمن ( م . 471 يا 474 ) از ادباى بزرگ قرن پنجم . ديگر از آثار او كتاب المغنى در شرح ايضاح ابو على فارسى و مختصر المغنى بنام المقتصد و كتاب العمده در صرف و شرح الجمل در توضيح كتاب الجمل است كه پيش ازين ذكر كردهايم . كتاب الجمل در پنج فصل است : اول در ذكر مقدمات ، دوم در ذكر عوامل افعال ، سوم در ذكر عوامل حروف ، چهارم در عوامل اسماء . پنجم در اشياء منفرده . غير از شرح الجمل كه جرجانى خود بر كتاب خويش نوشته شروح متعدد ديگرى بر اين كتاب ترتيب يافته است . از آن جمله است شرح ابن السيد البطليوسى ابو محمد عبد اللّه بن محمد ( م . 521 ) و شرح ابن خروف ابو الحسن على بن محمد ( م . 609 ) و شرح احمد بن عبد المؤمن الشريشى ( م . 616 ) و شروح متعدد ديگر « 1 » .
علامه جار الله زمخشرى كه ذكر او گذشته است كتب معتبرى در علوم لسانى دارد كه از همهء آنها مهمتر كتاب المفصل ، كتاب المؤلف ، كتاب انموذج است .
كتاب انموذج مختصرى از كتاب المفصل است كه زمخشرى خود ترتيب داده است .
كتاب المفصل را زمخشرى بسال 514 تأليف كرده و به زودى جزو كتب مشهور علم نحو شد چنان كه ادباء زمان آن را در غايت حسن دانسته و بر آن شروح متعدد نگاشتهاند و از آن جمله است شرح شيخ ابو البقاء عكبرى ( م . 610 ) موسوم بكتاب الايضاح . و شرح امام فخر الدين رازى ( م . 606 ) و شرح ابو العباس احمد بن محمد المقدسى ( م . 638 ) و شروح سهگانهء ابو العباس احمد بن ابى بكر الخاورانى ( م . 620 ) و شرح صدر الافاضل
هامش
( 1 ) - طبقات الشافعيه ج 3 ص 242 ؛ كشف الظنون بند 602 - 603