اصول و ادب بوده است . وى كتاب مهمى در ذكر لغات غريبهء حديث دارد بنام « النهاية فى غريب الحديث » در چهار مجلد كه آن را نهاية اللغة نيز مينامند و چند بار بطبع رسيده . ويرا كتب ديگرى در ادب و اصول و حديث و تفسير نيز بوده است مانند كتاب الانصاف در تفسير ؛ و كتاب البديع در شرح فصول ابن دهّان ؛ و كتاب الشافى در شرح مسند امام شافعى ؛ و كتاب جامع الاصول فى احاديث الرسول « 1 »
علّامه جار الله زمخشرى ، ابو القاسم محمود بن عمر بن محمد الخوارزمى الزمخشرى ( 467 - 538 ) منسوب به زمخشر خوارزم ، استاد بزرگ در تفسير و حديث و نحو و لغت و علوم بلاغى است . وى امام عصر خود و مورد احترام فضلا و علما و محل توجه دانشمندان زمان بوده است . علت اشتهار او به جار اللّه آنست كه مدتى مجاور كعبه بود . وى بر اعتقاد معتزله و متظاهر به اين مذهب بود و خود را ابو القاسم المعتزلى ميناميد .
از آثار او كتاب « الكشاف فى تفسير القرآن » را قبلا نام بردهايم . علاوه بر اين تأليفات بسيار در نحو و صرف و علوم بلاغت و حديث و تفسير و فنون ديگر دارد . از آثار او در لغت مقدمة الادب ؛ اساس البلاغة ؛ المستقصى در امثال عرب ؛ كتاب سوائر الامثال ؛ شرح لامية العرب ؛ الفائق در غريب الحديث را ميتوان نام برد . كتاب مقدمة الادب را زمخشرى براى اتسز خوارزمشاه در پنج باب نوشت : باب اول در اسماء ، باب دوم در افعال ، باب سوم در حروف ، باب چهارم در تصريف اسماء ، باب پنجم در تصريف افعال .
مقدمة الادب از باب اشتمال بر لغات كهنهء فارسى ارزش بسيار دارد و ذاتا كتاب معتبر و بسيار مورد توجه است « 2 » .
از جملهء علماء بزرگ اين عهد در لغت ابو جعفر احمد بن على بن محمد المقرى
هامش
( 1 ) - دربارهء ابن اثير صاحب النهاية رجوع شود به كشف الظنون ج 2 بند 1989 ؛ وفيات الاعيان چاپ مصر ج 1 ص 628 - 629 ؛ كامل التواريخ حوادث سال 606 ؛ مفتاح السعادة ج 1 ص 109 - 110
( 2 ) - وفيات الاعيان چاپ مصر ج 2 ص 119 - 123 ؛ كشف الظنون بند 1798 ؛ مفتاح السعاده ج 1 ص 109