طبى شمرده ميشده است چنان كه آن را در جزو كتب مهم بسائط طب از قبيل ستة عشر جالينوس و حاوى محمد زكريا و قانون ابن سينا و كتاب المائة ابو سهل مسيحى قرار ميدادهاند و هركه ميخواست در پزشكى ماهر شود ميبايست يكى از آنها را بدقت خوانده باشد « 1 » . و همين حال را كتابهاى مختصر جرجانى مانند اغراض و يادگار و خفى علائى داشت « 2 » . اهميت اين كتابها از آن جهت است كه مانند كتب بسيط و مختصر طب كه پيش ازين عهد به عربى نوشته شده بود ، جامع جميع اصول طب بوده و خواننده را از مطالعهء نظائر خود به عربى مستغنى ميساختهاند . بر اثر اهميتى كه ذخيره در عالم پزشكى پيدا كرد ، ترجمهيى از آن بعبرى و سپس ترجمهء ديگرى بتركى ( بدست ابو الفضل محمد بن ادريس الدفترى م . 982 ) صورت گرفت . ذخيره در دوازده مجلد است كه هر كتاب خود به چند باب و فصل تقسيم مىشود و همهء ابواب طب و تشريح و ادويهء مفرد و مركب را شامل است . سيد اسمعيل خود در اواخر عمر كتاب ذخيره را به عربى ترجمه كرد .
دانشمند بزرگ آخر قرن ششم امام فخر الدين رازى ( م . 606 ) كه ذكر او در شمار مفسرين و متكلمين و فقها و فلاسفه گذشته ، و از بزرگترين دانشمندان ايران در قرن ششم و آغاز قرن هفتم بوده است ، در طب نيز تأليفاتى داشت و از آن جمله است شرح بر كليات كتاب القانون ابن سينا . امام فخر در مقدمهء اين شرح علت اقدام خود را بر گزارش كليات قانون ، اشتمال آن را بر نكات دشوار و محتاج توضيح دانسته است .
غير ازينان كه برشمردهايم پزشكان متعدد ديگر در اين عهد ميزيستهاند و حتى غالب رياضىدانان و فيلسوفان كه پيش ازين ذكر آنان آمده در طب داراى اطلاعات و تأليفات بودهاند مانند ابو البركات و ايلاقى و مسعودى و خيامى و ديگران و حتى كسانى از آن ميان مانند امام قطان مروزى اعاشهء خود را بر اشتغال بمعالجات منحصر مىداشتند .
هامش
( 1 ) - چهارمقاله ص 70
( 2 ) - ايضا ص 70 و 71