علم هيئت « 1 » .
رياضىدان بزرگ ديگر اين عهد ابو حاتم المظفّر الاسفزارى است كه معاصر و همكار خيام و در علم هيئت و اثقال و حيل متبحر بود و تصانيف بسيار در رياضيات و آثار علويه داشت . كار مهم او آن بود كه ميزان ارشميدس را كه از روى آن تميز غشّ و عيار امكان دارد ، بساخت و بخزانهء سلطان سنجر داد ليكن « سعادة الخازن » خزانهدار سلطان كه مردى نادرست بود از بيم آنكه خيانت او آشكار مىشود آن ترازو را خرد كرد و چون ابو حاتم ازين معنى آگهى يافت از تأثر درگذشت . از كلام خازنى در فصل چهارم از ميزان الحكمه كه در سال 515 تأليف شده است چنين مستفاد مىشود كه اسفزارى در آن سال درگذشته بود « 2 »
ديگر از رياضيون بزرگ ظهير الدين ابو المحامد محمد بن مسعود المسعودى الغزنوى است كه در رياضيات و ادب شهرت وافر داشت . وى كتابى داشت بنام احياء الحق كه در آن راهى غير از طريقهء ارسطو پيش گرفت . مهمترين اثر او كفاية - التعليم است به فارسى . بنابر اشارهيى كه مؤلف در اين كتاب كرده معلوم مىشود كه سال تأليف آن 542 هجرى بوده است . كتاب ديگرى نيز از مسعودى بنام نافع الثمرة در هيئت در همين كتاب ذكر شده است . نافع الثمرة در شرح ثمرهء بطليموس نوشته شد . اين دانشمند را كتابى ديگر بنام جهان دانش است در دو باب ، باب اول دربارهء افلاك و باب دوم دربارهء زمين . حاج خليفه اين كتاب را ترجمهء كتاب « الكفاية فى الهيئة » از مسعودى دانسته است . كتاب ديگرى مسعودى « در معرفت عناصر و كائنات جوّ » نوشته شده است « 3 »
طب
در طب ازين دوره چند اثر مشهور داريم كه مهمترين آنها به فارسى نوشته شده است . در اصول پزشكى علماء اين عهد
هامش
( 1 ) - رجوع شود به تتمة صوان الحكمة ص 155 . و مجلهء شرق مقالهء قطان مروزى بقلم مرحوم عباس اقبال آشتيانى ص 530 - 537
( 2 ) - تتمة ص 119
( 3 ) - رجوع شود به تتمة صوان الحكمة ص 149 - 150 و حواشى آن ص 207 - 210 ؛ كشف الظنون ذيل كفاية التعليم بند 1497 و الكفاية فى الهيئة بند 1500