كه همهء متهمين بكفر و زندقه و الحاد مثل رياضيون و فلاسفه و متكلمين معتزله و نظاير آنان در زمرهء ايشان بودند ، بوجود آورد و اين فرصت را ظهور اشعرى و تشكيل فرقهء اشاعره و آوردن مقالات آنان كامل كرد .
زيانهايى كه پيشگيرى از بحث و نظر و اعتقاد بتسليم و تقليد بر انديشهء بحّاث مسلمين ، كه تازه در حال تكوّن و ترقى بود ، وارد آورد بىشمار و از همهء آنها سختتر آنست كه با ظهور اين دسته در ميان مسلمانان ، مخالفت با علم و علما و عناد با تأمل و تدبّر در امور علمى و مبارزه با تحقيق در حقايق و نقد آراء علماى سلف ، آغاز شد زيرا طبيعت محدثين متوجه بوقوف در برابر نصوص و احترام آنها ، و محدود كردن دايرهء عقل ، و احترام روايت به حد اعلى ، و منحصر ساختن بحثها در حدود الفاظست .
اين امور سبب عمدهء ضعف تفكر و تفضيل نقل بر عقل و تقليد بدون اجتهاد و تمسك بنصوص بدون تعمق در مقاصد آن و بغض و كراهيت نسبت بفلسفه و اجزاء آن و درآوردن متفكران در شمار ملحدين و زنادقه گرديد . اينها نتايجى بود كه بعد از اختناق اعتزال بر عقلهاى مسلمين چيره گرديد و آنچه در كتب بود بر آنچه در عقل محترمست برترى يافت و به همين سبب عالمى كه از نصوص دينى و لغوى مطالب بسيار در حفظ داشت بر عالمى كه قليل الحفظ و كثير التفكر بود رجحان يافت و اكرام محدث و فقيه و مفسر بر بزرگداشت فيلسوف و متفكر فزونى يافت و در نتيجه فلسفه و ساير علوم عقلى روز بروز از رونق و رواج افتاد تا بجايى كه نظاير محمد بن زكريا و ابو نصر و ابو ريحان و ابو على حكم سيمرغ و كيميا يافتند و جاى شخصيتهاى بارز طب و طبيعيات و رياضيات و منطق و الهيات را فقها و محدثين و مفسرين و متكلمين اشعرى و كرّامى و جز آنان گرفتند .
در سرزمين ايران هم با آغاز تسلط تركان غزنوى و سلجوقى تعصب دينى و اعتقاد بآراء اهل سنت و حديث و فرار از عقايد معتزله و حكما شروع شد و با شيوع تعصب دينى و رواج سياست مذهبى از قرن پنجم ببعد آن آزادى عقايد كه تا اواخر قرن چهارم وجود داشت از ميان رفت و از همينجاست كه مىبينيم از اين پس يا صاحبان
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 273
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٢٧٣