كتاب خود الملل و النحل و المصارعة را بنام او تأليف كرد و سپس به خدمت سلطان سنجر پيوست و آنگاه بشارستان مولد خود رفت و همانجا بود تا درگذشت .
از آثار مهم او در علم كلام يكى كتاب نهاية الاقدام است در بيست قاعده كه در هر قاعده يكى از مسائل علم كلام بنابر مذهب اشعرى مورد بحث قرار گرفته است .
ديگر از آثار شهرستانى كتاب المصارعة است در رد بر هفت مسأله از مسائل الهى ابن سينا كه بعد ازين دربارهء آن سخن خواهيم گفت .
ديگر رسالهييست در علم واجب الوجود كه شهرستانى آن را براى ايلاقى نوشت و در آن بنابر روش متكلمان اثبات كرد كه علم واجب الوجود علم على الاطلاق است نه علم بر كليات دون جزئيات . مهمترين اثر شهرستانى كتاب الملل و النحل اوست كه در بحث از ملل و نحل نوشته است . شهرستانى در اين كتاب با دانش و بصيرت بسيار نقاوهء عقايد فلاسفه و حكما و اهل عقايد و مذاهب را آورده است . اين كتاب را يك بار صدر الدين تركهء اصفهانى ( م . 850 ) بنام تنقيح الادلة و العلل فى ترجمة كتاب الملل و النحل و بار ديگر مصطفى بن خالقداد در سال 1020 به فارسى درآوردهاند .
يكى از مشاهير متكلمين و محدثين و وعاظ قرن ششم در اين دوره ابو الفرج ابن الجوزى عبد الرحمن بن ابى الحسن على بن محمد البغدادى از اعقاب محمد بن ابو بكر صدّيق است . زندگى وى در بغداد مىگذشت و او در عهد خود از علماى بزرگ بغداد و مورد احترام و بزرگداشت بيشتر فرق بود و حتى اهل سنت و شيعه در اختلافات خود به دو رجوع ميكردند . ابن الجوزى در تفسير و حديث و تاريخ و طب و بعض علوم ديگر تأليفات بسيار داشت . از جملهء آثار مهم او در تاريخ كتاب المنتظم است . ابن جوزى كتابى بنام تلبيس ابليس دارد كه اساس فكرى آن رد بر فرق مختلف و پيدا كردن موارد ضعف و الحاد آنهاست و از آن جمله در اين كتاب مطالبى دربارهء فلاسفه و صوفيه آوردهايم . دربارهء ساير فرق مخالف خود نيز ابن حوزى همين روش را پيش گرفته و آنها را با ايراد احاديث و روايات و گاه با ذكر ادله تخطئه كرده است . ولادت او در حدود سال 508 يا 510 و وفاتش بسال 597 اتفاق افتاد .
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 270
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٢٧٠