از معاريف متكلمين و دانشمندان اشعرى در قرن پنجم ابو المعالى ضياء الدين عبد الملك بن عبد اللّه بن يوسف جوينى معروف به امام الحرمين ( م . 478 ) است كه در عهد خود بزرگترين علماى شافعى اشعرى در خراسان شمرده ميشد . پدرش ركن الاسلام ابو محمد جوينى ( م . 438 ) و عمش على بن يوسف ( م . 463 ) نيز هر دو از اكابر علما و فقهاى عهد خود بودهاند و او خود علاوه بر تعلّم در نزد پدر از حافظ ابو نعيم اصفهانى ( م . 430 ) و امام ابو القاسم اسفراينى ( م . 452 ) علم آموخت و از كبار علماى عهد خود گرديد . چندى در دورهء تعصبات و دشمنيهايى كه بتحريك عميد الملك كندرى بر ضد شيعه و اشاعره ميشد ، ابو المعالى خراسان را ترك گفت و مجاور حرم كعبه بود و بعد از بازگشت تا پايان عمر در نظاميهء نيشابور بتدريس اشتغال داشت و شاگردان بسيار تربيت كرد . مجموع شاگردان او را چهار صد نوشتهاند . از آثار معروف او را در كلام كتاب ارشاد و كتاب شامل و غياث الامم و مغيث الحق ذكر كردهاند .
از شاگردان بسيار مشهور امام الحرمين شمس الاسلام عماد الدين كياى هراسى از مردم طبرستان است كه بسال 504 درگذشت .
ديگر حجة الاسلام ابو حامد محمد بن محمد غزالى طوسى ( م . 505 ) است كه بزرگترين متكلم اشعرى و از ائمهء مشهور شافعى در دورهء خود بوده است .
تأليفات غزالى در مسائل مختلف دينى و عرفانى بسيار بوده و بهفتاد كتاب بالغ ميشده است كه غالب آنها در دست است . بعضى تأليفات او را بيش ازين نوشتهاند و غالب آنها تا مدتها از كتب درسى شمرده ميشد . از جملهء كتب مهم او در كلام : الاقتصاد فى الاعتقاد ، الجام العوام عن علم الكلام ، اسرار علم الدين است و ديگر كتاب تهافت الفلاسفة كه از مؤلفات بسيار مهم غزالى است و او در آن كتاب با قواعد فلاسفه بابطال عقايد آنان پرداخته و در بيست مسأله از مسائل فلسفى تناقض آراء و تهافت عقايد فلاسفه را بيان كرده و در خاتمه از سه نظر بعض فرق فلاسفه را محكوم بكفر و الحاد نموده است . كيفيت ردّ غزالى را بر فلاسفه بعدا خواهيم آورد . در ردّ اين
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 268
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٢٦٨