ناصر بن خسرو قباديانى است كه آثار او مانند زاد المسافرين و جامع الحكمتين و وجه دين در كلام و مسائل مذهبى اسمعيليه مشهور است و ما هنگام تحقيق در آثار منثور فارسى اين عهد راجع به آنها سخن خواهيم گفت . كلام شيعهء اثنى عشريه هم اگرچه خالى از كمال و ظهور آثار متعدد در اين دوره نبوده است ، ليكن بايد حقا نتيجهء محسوس كوشش علماى شيعهء اين عهد را در قرن هفتم ملاحظه كرد و در آن قرن است كه بزرگترين متكلم شيعه يعنى خواجه نصير الدين طوسى و تربيتيافتگان او بتأليف آثار متعدد و مشهور خود در كلام شيعه همت گماشتند . از ميان كتب كلامى شيعهء اثنى عشريه در اين عهد است :
آثار شيخ طوسى مانند اثبات الواجب ، كتاب تلخيص الشافى كه اصل آن را سيد مرتضى ( 355 - 436 ) در ايراد بر المغنى فى الامامة تأليف قاضى عبد الجبار معتزلى همدانى ( م . 414 ) نوشت و شيخ طوسى آن را تلخيص نمود و مجلسى عالم بزرگ عهد صفويان آن را تصحيح كرد ؛ و الذريعة الى مكارم الشريعة تأليف ابو القاسم حسين بن محمد اصفهانى معروف به راغب ( م . 502 ) كه برخى او را از علماى شيعه دانستهاند .
بيشتر فعاليت متكلمين شيعه در اين دوره مبنى بر اثبات عقايد خود و رد و تشنيع بر ساير مذاهب بوده است و از اين راه چند كتاب معتبر بوسيلهء علماى شيعه به زبان پارسى تأليف شده است كه حقا قابل توجه و اعتناست و ما دربارهء آنها بعد از اين سخن خواهيم گفت مانند كتاب النقض از شيخ نصير الدين ابو الرشيد عبد الجليل بن ابى الحسين رازى كه مؤلف آن را در رد كتاب « بعض مثالب النواصب » در حدود سال 560 هجرى نوشت و در آن بسيارى از مسائل كلامى مذهب شيعه را مورد بحث و تحقيق قرار داد و اين كتاب حقا از جملهء كتب پرارزش در كلام شيعه محسوب ميتواند شد . يا كتاب بيان الاديان تأليف امير ابو المعالى محمد بن عبيد الله ، و كتاب تبصرة العوام تأليف سيد مرتضى بن داعى حسنى رازى كه از اواخر اين دوره است و در گيرودار حملات مغولان نوشته شده و حاوى اطلاعات مفيدى دربارهء ملل و نحل و نظر علماى شيعى دربارهء آنها و اثبات بعضى از مدعيات شيعه و ردّ بر مخالفانست .
در مذاهب اهل سنت علم كلام و همچنين علوم جدل و خلاف و مناظره در اين
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 266
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٢٦٦