و استبصار در حديث و فقه شيعه از اركان اربعهء تشيع شمرده مىشود . علماى شيعه بر اين دو كتاب مشهور حواشى بسيار نوشتهاند . تا اواخر قرن ششم نام بسيارى از مشاهير علماى شيعه را كه در بلاد مختلف ايران سرگرم كار بودهاند در كتاب النقض شيخ عبد الجليل رازى مىبينيم كه ذكر همهء آنان در اينجا امكان ندارد و براى اطلاع ميتوان بدان كتاب مراجعه كرد « 1 » .
بر رويهم ميتوان گفت كه وضع زمان و توجه شديدى كه بدين و مذهب در اين عهد وجود داشت ، و بسبب احترام فقها و مفسرين و محدثين ، شمارهء آنان در تمام اين دوره روبفزونى بود و كمتر ديارى در آن ايام يافته ميشد كه از يك عده فقيه بزرگ خالى مانده باشد . كثرت عدد فقها اختصاص بمذهب يا مذاهب معينى نداشت بلكه در همهء مذاهب شمارهء آنان فراوان بوده است .
علم كلام
اختلاف در مسائل كلامى در اين دوره بيش از همهء مسائل ديگر مذهبى رواج داشت . بحث و مناظرهء مذهبى در ميان ائمهء زمان امرى رائج و دائم بود و پيداست كه اين امر ناگزير بآموختن علمى از قبيل خلاف و اصول و كلام و امثال آنها حاجت داشت به همين سبب در اين دوره علماى كلام با علاقهء وافر سرگرم كار و مطالعه در مسائل كلامى بوده و در شقوق مختلف اين علم كتب متعدد تأليف و تدوين كردهاند و غالب علماى اين علم داراى تأليفات متعددند و از ميان دانشمندان مشهور اين عهد عدهيى با وجود اطلاعات كافى در ساير علوم دينى در اين علم منفرد و بدان مشهور بودهاند .
موضوع ديگر در تاريخ علم كلام اين عهد آنست كه بر اثر نضج مذاهب شيعه و ظهور علماى متعدد بزرگ از آن فرق ، در اين دوره متكلمين بسيار از ميان آنان برخاسته و هريك بتأليف كتبى در اثبات اصول مذهب خود قيام كردهاند و از آن ميان مخصوصا بايد بفرقهء شيعهء اثنى عشريه و شيعهء اسمعيليه نظر داشت كه در اين دوره آثار مهم و قابل توجهى در اين علم پديد آوردهاند . بزرگترين متكلم مذهب اسمعيلى در اين عهد
هامش
( 1 ) - رجوع شود به كتاب النقض ص 16 ، 51 ، 108 ، 109 ، 178 - 199 و 434 ببعد .