محمد بن حسين سلّمى نيشابورى ( م . 412 ) بنام الحقائق بازمانده است . بعد از آن از جملهء تفاسير قديم صوفيه كتاب لطائف الاشارات فى حقائق العبارات است از ابو القاسم عبد الكريم قشيرى نيشابورى استوائى ( م . 465 ) كه تأويل كلمات و آيات در آن بسيار و مطالب و اشارات عرفانى فراوانست . بعد از آن از جملهء تفاسير عرفانى ميتوان تفسير سورهء اخلاص را از حجة الاسلام ابو حامد محمد بن محمد غزالى طوسى ( م . 505 ) ، ذكر كرد كه تفسيرى كوتاه متضمن بحث در اثبات وحدانيت خداوند بر طريق صوفيان و اشراقيانست .
در اوايل قرن ششم يعنى بسال 520 يكى از صوفيان بنام رشيد الدين ابو الفضل ابن ابى سعيد احمد بن محمد بن محمود الميبدى تفسيرى عظيم ترتيب داد بنام كشف الاسرار و عدة الابرار كه كاملترين و مهمترين تفسير فارسى از تفاسير صوفيه است . دربارهء اين كتاب هنگام ذكر آثار نثر پارسى اين دوره بتفصيل سخن خواهيم گفت و در اينجا بايد فقط يادآور شويم كه اولا ميبدى تحت تأثير كتاب تفسير خواجه عبد اللّه انصارى در تحرير اين كتاب قرار گرفته و ثانيا به دو موضوع نظر داشته است ، نخست ايراد همهء اقوال مفسران عامه در وجوه قراآت و تفسير آيات و احكام و غيره و دوم تفسير آيات بنابر نظر عرفا و در اين مورد تأويلات غريب با ايراد عبارات دلفريب و اشعار لطيف ملاحظه مىشود .
ديگر از تفاسير مهم عرفانى « كتاب عرائس البيان فى حقايق القرآن » است تأليف ابو محمد روزبهان بن ابو نصر شيرازى ديلمى ( 522 - 606 ) كه اصلا در شهر نسا ولادت يافت و زندگى او بيشتر در شيراز بمجاهدت و وعظ و تذكير سپرى شد .
روزبهان در تفسير خود كه به عربى پرداخته نخست رأى خويش و آنگاه انديشهء مشايخ تصوف را دربارهء هر آيه ذكر مىكند .
از جملهء تفاسير صوفيه از قرآن تفاسيرى است كه مشايخ صوفيه در مجالس خود مىآوردند . در اين احوال معمولا آيهيى را ذكر مىكردند و بنابر رأى خود آن را تأويل مينمودند و با ابيات و اشارات عرفانى درمىآميختند . نمونهء عالى اين گونه تفاسير
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 257
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٢٥٧