ديگر از تفاسير مهم شيعه تفسير مفصل و مشهور شيخ ابو الفتوح جمال الدين حسين بن على بن محمد رازى است كه تأليف آن در نيمهء اول قرن ششم هجرى صورت گرفته است . دربارهء اين تفسير در جزو آثار منثور پارسى سخن خواهيم گفت .
يكى از علماء معروف شيعه بنام ابو على فضل بن حسن بن فضل طبرسى معروف به شيخ طبرسى ( م . 548 ) سه كتاب تفسير بر روش شيعه نگاشته است بنام الكافى الشافى ( الكاف الشاف من كتاب الكشاف ) كه تفسيرى مختصر است ، و ديگر جوامع الجامع كه متوسط است ، و ديگر مجمع البيان كه از همه بزرگتر و مهمتر و مشهورتر است .
مجمع البيان بسبب اهميتى كه پيدا كرد چند بار تلخيص شده و تاكنون دو بار بطبع رسيده است . تفسير مجمع البيان از كتب جامع و سودمند در تفسير است . شيخ طبرسى در آغاز كتاب بعلاقهء وافر خود بتفسير ، و خالى يافتن تفاسير علماى فرقهء اماميه كه پيش ازو تأليف شده بود از وفاء به حق قرآن ، اشاره كرده و از آن ميان تنها تفسير تبيان شيخ طوسى را متضمن تحقيقات كافى دانسته ولى از حيث ترتيب و نظم ناقص يافته است و به همين سبب مبادرت بتأليف كتاب خود نموده و آن را شامل تمام علوم قرآنى از قرائت و اعراب و لغت و بيان مشكلات و ذكر موارد معانى و بيانى و شأن نزول آيات و اخبار واردهء در آيات بطريقهء شيعهء اماميه ، و شرح قصص و حكايات و توضيح احكام و بيان آياتى كه دالّ بر صحت اعتقاد شيعهء اماميه باشد ، كرده و بسال 536 هجرى بپايان برده است .
مجمع البيان را يكى از علماى قرن سيزدهم هجرى بنام آقا محمد به فارسى درآورده و ترجمهء آن را مفصل البيان فى علم القرآن ناميده است « 1 » .
تفسير جوامع الجامع كه نسخ متعدد از آن موجود است ، در شهرت بمرتبهء مجمع البيان ليكن از آن مختصرتر است . اين كتاب را شيخ طبرسى در سال 542 از روى دو كتاب خود مجمع البيان و « الكاف الشاف من كتاب الكشاف » كه خود تلخيصى از كشاف زمخشريست ، ترتيب داده و آن را جوامع الجامع نام داد . از اين تفسير منتخبى نيز در دست است « 2 » .
هامش
( 1 ) - فهرست كتب اهدائى آقاى مشكوة بكتابخانهء دانشگاه تهران ج 1 . ( تأليف آقاى منزوى ) ص 219
( 2 ) - فهرست كتابخانهء مدرسهء عالى سپهسالار ، آقاى ابن يوسف ، ج 1 ص 177