كبير امام فخر رازى در حقيقت دائرة المعارفى از علوم و اطلاعات دينى آن مرد فاضل است . امام در آغاز تفسير گفته است كه وقتى گفته بودم مىتوان از سورهء حمد ده هزار مسئله استنباط نمود ، جمعى بر اين گفتار من انكار كردند ، اينك كه بتصنيف آغاز كردم سورهء حمد را بتفصيل تفسير كردهام تا برهانى بر دعوى من باشد . همين سخن از امام دليل روشنى است بر وسعت نظر و مشرب او در تفسير كلام اللّه و خروج وى از حدود معتاد و متعارف ، و شايد به همين سبب باشد كه دربارهء او گفتهاند : « جمع الامام فخر الدين الرازى فى تفسيره اشياء كثيرة طويلة لا حاجة لها فى علم التفسير و لذلك قال بعض العلماء : فيه كل شىء الا التفسير » « 1 »
از مهمترين نمونهاى تفسير ائمهء معتزله در اين عهد تفسير كشاف از ابو القاسم محمود بن عمر زمخشرى خوارزمى ( م . 538 ) معروف به جار اللّه زمخشرى است كه در آن بذكر خصوصيات صرفى و نحوى و معانى و بيانى و قرائت و شأن نزول آيات و مسائل اعتقادى معتزله توجه شده و از كثرت اهميتى كه اين تفسير يافته ، شروح متعدد بر آن نگاشتهاند . مخالفين معتزله بر اين كتاب تعريضاتى دارند « 2 »
اما تفاسير صوفيه از حيث تأويلات و تعبيراتى كه داشتند ، بنحو عجيبى از صورت اصلى و طبيعى تفسير بيرون بود . ابن الصلاح در فتاوى خود دربارهء تفسير ابو عبد الرحمن سلمى بنام حقايق التفسير گفته است اگر كسى معتقد باشد كه اين كتاب تفسير قرآنست كفر ورزيده است . علت اين تصور دربارهء تفاسير عرفا آنست كه اين قوم بواقع در بيان حقائق آيات كلام اللّه مانند فلاسفه و متكلمين از ظواهر معانى و مقاصد آنها دور شده و بمسائلى كه مولود فكر خانقاهيان است توجه كردهاند ولى اين امر مانع آن نشده است كه تفاسير صوفيه با لطف معنى و پيش گرفتن مباحث لذتبخش صوفيه همراه نباشد .
از جملهء قديمترين تفاسير صوفيه يكى تفسيرى است كه از ابو عبد الرحمن
هامش
( 1 ) - مفتاح السعادة ج 1 ص 421
( 2 ) - ايضا ج 1 ص 421