[ وضع هر يك از علوم در اين عهد ]
1 - علوم شرعى علم القراءة
علم قرائت در اين عهد اهميت خود را به همان نحو كه در عهود مقدم داشت حفظ كرده بود . در سرتاسر ممالك اسلامى از اندلس گرفته تا ماوراء النهر علماء بزرگى بتحقيق در قراآت اشتغال داشته و كتب متعدد در اينباره تأليف مىكردهاند . مثلا در اندلس ابو عمر عثمان بن سعيد دانى « 1 » ( م . 444 ) در آغاز اين دوره بتأليف كتب متعدد و مهم خود مانند كتاب التيسير و كتاب جامع البيان فى القراآت السبع و كتاب المقنع فى رسم المصحف و كتاب المحكم فى النقط و كتاب المحتوى فى القراآت الشواذ و كتاب طبقات القراء و غيره اشتغال داشت « 2 » .
دانشمند ديگرى كه بعد ازو از اندلس برخاست يعنى امام ابو محمد شاطبى « 3 » ( م . 590 ) با آنكه در غالب علوم ادبى و شرعى عهد خود اختصاص داشت ، بسبب آنكه بيشتر عمر خود را در اشتغال بعلم قرائت گذراند ، و نيز بسبب تأليف كتب متعدد در اين فن ، بدين علم بيشتر اشتهار يافت . آثار شاطبى خصوصا دو قصيدهء لاميه و رائيهء او در علم القراءة شهرت بسيار يافت و شروح متعددى در قرن ششم و هفتم و هشتم بر آنها نوشته شد مانند شرح معروف علم الدين على بن محمد السخاوى ( م . 643 ) بر قصيدهء لاميه بنام فتح الوحيد ، و شرح قصيدهء رائيه بنام الوسيلة الى شرح العقيلة .
از مشاهير علماء قرائت ايران در اين عهد يكى ابو الفضل محمد بن طيفور سجاوندى غزنوى است كه بسال 560 وفات يافت . از آثار مشهور او كتاب وقوف است در شرح موارد وقف در قرآن ، و ديگر كتاب الوقف و الابتداء در شرح انواع وقف ، و ديگر كتاب الموجز كه آن هم در شرح پارهيى از انواع وقف است ، و ديگر كتاب عين - المعانى در تفسير سبع المثانى . از همهء اين كتب نسخى در دست است « 4 » .
هامش
( 1 ) - منسوب به دانيه از بلاد اندلس .
( 2 ) - رجوع شود به مفتاح السعادة ج 1 ص 386 - 387
( 3 ) - منسوب به شاطبه يكى از قراء اندلس
( 4 ) - فهرست كتابخانهء دانشكدهء معقول و منقول ج 1 ص 193 - 195 و فهرست كتابخانهء اهدائى آقاى مشكوة ج 1 ص 241