عباد و كتبخانهء بزرگ در رى و كتبخانهء بو طاهر خاتونى در ساوه « 1 » .
همهء مدارس و مساجد مهم نيز در اين عهد كتابخانهايى داشت كه بر آنها وقف بود و مورد استفادهء علما و مدرسان و طالبان علم قرار مىگرفت .
در بعضى از بلاد عدهء كتابخانها از جوامع و مدارس و غير آنها زياد و شمارهء كتب آنها بسيار بود . براى نمونه خلاصهيى از قول ياقوت را دربارهء كتابخانهاى مرو شاهجان نقل مىكنيم . وى ميگويد : من مرو شاهجان را در حالى ترك گفتم كه در آن ده كتابخانهء وقف وجود داشت كه از حيث شمارهء كتب و خوبى بهتر از آنها در جهان نديدهام . از آن ميان دو كتابخانه از دو جامع عزيزيه و كماليه بود كه نخستين دوازده هزار مجلد كتاب داشت . ديگر كتابخانهء مدرسهء شرف الملك مستوفى ، و ديگر كتابخانهء مدرسهء نظاميه از نظام الملك حسن بن اسحاق ، و ديگر دو كتابخانه از خاندان سمعانى و كتابخانهيى ديگر در مدرسهء عميديه و كتابخانهء ديگر از مجد الملك وزير و كتابخانهء خاتونيه در مدرسهء خاتونيه و كتابخانهء ضميريه در خانقاهى واقع در آن شهر . ياقوت در دنبال اين اشارات گفته است كه اين كتابخانها سهلة التناول بود چنان كه هيچگاه كمتر از دويست مجلد از كتب آن كتابخانها را در خانهء خود نداشتم و در قبال اكثر آنها وديعهيى نيز نمىسپردم « 2 » .
فراوانى مدارس و مراكز تعليم و وجود كتابخانها و تشويقى كه از علما ميشد ، باعث رواج شعب مختلف علوم دينى و ادبى در اين دوره گشت چنان كه كمتر شهر و ديارى در اين دوره بود كه از وجود حوزههاى متعدد تعليم و مفسرين و محدثين و فقها و متكلمين و ادبا خالى باشد .
اينك بشرح مختصرى از وضع هريك از علوم در اين عهد مبادرت مىكنيم :
هامش
( 1 ) - در باب اين هر سه كتابخانه رجوع شود به كتاب النقض ص 12 ، 49 ، 510
( 2 ) - معجم البلدان ياقوت حموى ذيل اسم « مرو الشاهجان »