غير از آنچه گفتهايم مدارس متعدد ديگرى هم براى مذاهب مختلف در بغداد وجود داشت كه اينك فرصت تعديد آنها را نداريم . در ميان اين مدارس يك مدرسهء بسيار مهم در اواخر عهد مورد بحث ما ايجاد شد و آن مدرسهء مستنصريه است كه بناء آن در سال 625 بامر المستنصر باللّه عباسى ( 623 - 640 ) آغاز شده و در سال 631 اختتام يافته است .
ابن فوطى در حوادث سال 631 نوشته است يكصد و پنجاه تن كتابهاى كتابخانهء مستنصريه را در 15 جمادى الآخرهء اين سال به آنجا حمل كردند و ضياء الدين احمد خازن كتابخانهء خليفه و پدرش شيخ عبد العزيز آن را از روى فن كتابدارى مرتب كردند چنان كه دست يافتن بر كتابها آسان شد . در روز پنجشنبه پنجم ماه رجب همين سال خليفه با نايب الوزارهء خود نصير الدين و بزرگان دربار و فقها و مشايخ رباطها و صوفيه و وعاظ و قراء و شعرا و جماعتى از اعيان تجار بمدرسه حاضر شد و شصت و دو تن از پيروان هر مذهب براى تحصيل انتخاب كرد و بر هر دسته مدرسى گماشت . در اين روز دو مدرس يكى براى شافعيه و ديگر براى حنفيه و دو نائب تدريس يكى براى مالكيه و ديگرى براى حنابله انتخاب كرد و به آنان جبهء سياه و طرحهء نيلگون بخلعت داد و سپس بجميع معيدان كه از هر مذهبى چهار تن بودند خلعتى متناسب كه حكايت از حال آنان كند ، عطا كرد و متوليان بناى مدرسه و استادانى را كه در بناى آن كار كردند و خازنان خزانة الكتب و غير ايشان را نيز بخلعت نواخت و آنگاه از حاضران در صحن مدرسه بخوان طعام پذيرايى شد و سپس شعرا بانشاء اشعارى در توصيف مدرسه و مدح خليفه شروع كردند و بعد دو مدرس بر كرسى تدريس نشستند و دو نائب تدريس نيز در فرود كرسى قرار گرفتند و تدريس كردند . خليفه مدرسه را به چهار قسمت كرد و ربع پيشين دست راست را بشافعيه و ربع پيشين دست چپ را بحنفيه و ربع واپسين دست راست را بحنابله و ربع واپسين دست چپ را بمالكيه داد و غرفها و خانهاى ايشان را نيز معين ساخت و برايشان مشاهره و راتبهء بسيار معلوم كرد .
خليفه المستنصر باللّه شرائطى براى اين مدرسه قائل شد كه ابن فوطى از آن
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 247
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٢٤٧