براى بانيان مدارس قرار ميگرفت . با اين وضع كار ايجاد مدارس در قرنهاى پنجم و ششم بجايى كشيد كه اگر بدقت در باب هريك از شهرهاى بزرگ و متوسط و حتى كوچك آنروزى ايران بتحقيق و مطالعه پردازيم از يافتن مدارس متعدد در آنها مأيوس نخواهيم بود و آنچه تاكنون برشمردهايم تنها جز وى از كل و مشتى از خروار بود و در اين بحث جز ببرخى از شهرها توجه نشد و شهرهاى بزرگ ديگر منسى ماند .
از ميان شهرهاى ايران آنروزى شهرهاى خراسان چون مقام علمى شامخترى داشت از داشتن مدارس بيشترى هم برخوردار بود و توجه بزرگان اين ديار بايجاد مدارس روزبروز فزونى مىيافت تا بجايى كه خراسان پيش از حملهء مغول بزرگترين مراكز علمى و ادبى و مذهبى اسلام گشت و بسيارى از مردان نامى تمدن اسلامى از آن برخاستند .
ايجاد مدرسهء نظاميه در بغداد توجه بسيارى از امرا و صدور را باحداث مراكز تعليم در آن شهر معطوف داشت چنان كه مدارس متعددى براى علما و ادبا ساختند و موقوفات بسيار براى آنها ترتيب دادند . از جملهء اين مدارس در دورهء مورد مطالعهء ما اينهاست :
مدرسهء بلطاسيه كه كتابخانهء بزرگى داشت كه فهرست آن به سيصد و شصت مجلد برميآمد و پنجاه كتابدار و چهار هزار غرفه داشت .
مدرسهء تاجيه كه تاج الملك بو الغنائم وزير ملكشاه ( بعد از نظام الملك ) آن را پيش از آنكه بر رقيب خود فائق آيد ، برقابت نظام الملك بنا كرد .
مدرسهء تتشيه كه خمار تكين خادم تتش بن البارسلان آن را بنمايندگى از تتش براى حنفيهء بغداد بنا كرد .
مدرسهء سوق العميد يا « مدرسهء زيرك » كه در سال 605 بنا شد و خاص حنيفه بود « 1 » .
هامش
( 1 ) - راجع به اين مدارس و چند مدرسهء معروف ديگر بغداد رجوع شود به : المدرسهء المستنصرية . چاپ بغداد 1354 ص 8 - 12