در مرو شاهجان كه يكى از شهرهاى مهم پيش از مغول است مدارس و مراكز تربيتى مهمى وجود داشت و از آن جمله غير از نظاميه مدرسهييست كه خاص شافعيه بود و سمعانى ( م . 484 ) در آن تدريس مىكرد « 1 » و مدرسهيى كه شمس الائمه ابو القاسم اسمعيل بن ابو على حسن بيهقى ( م . 512 ) از فقهاى بزرگ سدهء پنجم و ششم در آن تدريس ميكرد « 2 » و ياقوت حموى در آغاز قرن هفتم در شهر مرو از يك مدرسه كه محمد بن منصور المستوفى ( متوفى بسال 494 ) آن را بنا كرده بود و از مدرسهء عميديه و خاتونيه اسم ميبرد « 3 » .
در شهر گرگان براى ابو طاهر ابراهيم بن مطهر شباك جرجانى ( مقتول در سال 513 ) مدرسهيى ترتيب دادند و او آنجا تدريس ميكرد « 4 » .
اولياء اللّه آملى از مدرسهيى در رى خبر ميدهد كه پس از زوال حكومت سنجر و فتنهء غزان بوسيلهء خواجه نجم الدين حسن عميدى عامل شاه غازى رستم امير مازندران در رى ساخته شد . اين « خواجه نجم الدين حسن عميدى يكسال و هشت ماه بنيابت ملك در رى بود . . . و در رى در محلهء درزان مهران صد و بيست هزار دينار خرج كرده براى ملك مدرسهء عمارت كردند و هفت پاره ديه از امهات قراى رى بزر حلال خريده بر آنجا وقف فرمود و سديد الدين محمود حمصى كه متكلم اماميه است در آنجا بمدرسى معين شد و على بن منتهى متولى بود « 5 » »
در همين ايام يعنى قرن ششم مدارس بسيارى در شهرهاى مختلف ايران مانند اصفهان و همدان و يزد و كرمان و ساير بلاد ميتوانيم يافت . در همدان ملك الامرا جمال الدين اىابه مدرسهيى بنا كرد و خالوى محمد بن على بن سليمان راوندى مؤلف راحة الصدور يعنى ابو الفضل احمد بن محمد بن على راوندى از دانشمندان بزرگ
هامش
( 1 ) - دائرة المعارف اسلامى ج 3 ص 404
( 2 ) - تاريخ بيهق ص 226
( 3 ) - معجم الادبا ج 4 ص 509
( 4 ) - طبقات الشافعيه ج 4 ص 200
( 5 ) - تاريخ رويان چاپ تهران ، ص 91