در قسمت شرقى بغداد وجود داشت « 1 » .
نظام الملك تنها به دو نظاميهء بغداد و نيشابور بسنده نكرد و در شهرهاى ديگرى مانند بصره و اصفهان و بلخ و هرات مدارسى هم به همين نام ساخت . در نظاميهء بلخ رشيد الدين محمد بن عبد الجليل بلخى معروف به وطواط شاعر و نويسندهء بزرگ مؤلف حدائق السحر و مداح اتسز و ارسلان و تكش از آخرين سلسلهء خوارزمشاهان پيش از مغول كه در سال 573 وفات يافته ، خدمت آدم بن اسد الهروى متوفى بسال 536 ، اديب و محدث بزرگ تحصيل ميكرد « 2 » .
نظاميهء بصره نزديك گور زبير بن عوام ساخته شده بود . « اين مدرسه از مدرسهء نظاميهء بغداد نيكوتر و بزرگتر بوده است . در اواخر ايام مستعصم ( قرن هفتم ) خراب شد . چوب و آجر و آلات ديگر را بنفس بصره نقل كردند و مدرسهء ديگر ساختند و نامش نظاميه نهادند . » « 3 »
نظاميهء اصفهان كه بمناسبت نام صدر الدين خجندى متوفى بسال 483 نخستين مدرس آن ، « صدريه » نام داشت نزديك مسجد جامعى كه نظام الملك ساخته بود بهمت اين وزير بنا شد و بنائى باشكوه و عظيم داشت و نظام الملك ده هزار دينار از ضياع و مستغلات بر آن مدرسه وقف كرد و گروهى از دانشمندان قرن پنجم و ششم از اين مدرسه برخاستهاند « 4 » .
از مدرسهء نظاميهيى در شهر مرو هم نام بردهاند « 5 » و ابو الحسن بيهقى در كتاب جوامع احكام النجوم ميگويد حكيم فاضل محمود خوارزمى در اين مدرسه بسال 520 خويشتن بكارد قلمتراش بكشت « 6 » .
هامش
( 1 ) - رحلهء ابن جبير ص 229
( 2 ) - معجم الادبا ج 1 ص 33 و 34
( 3 ) - تجارب السلف ص 271
( 4 ) - مجلهء مهر سال 2 شمارهء 2 مقالهء نظاميه بقلم آقاى نفيسى و غزالىنامه تأليف آقاى جلال همايى ص 128
( 5 ) - ياقوت ، معجم الادبا ج 4 ص 509
( 6 ) - رجوع شود بشمارهء 4 مجلهء مهر سال دوم مقالهء امام ابو الحسن بيهقى و مؤلفات او بقلم آقاى سعيد نفيسى .