عراق را در قرن ششم براى تدريس آن مدرسه و چند مدرسهء ديگر و خانقاههاى آنجا بخواند « 1 » . و باز در همين شهر سلطان طغرل بن محمد سلجوقى مدرسهيى ساخت « 2 » و مدرسهيى ديگر در كوى سربرزهء اين شهر بود كه مسعود بن محمد بن ملكشاه ( متوفى بسال 546 ) آنجا دفن شد و عماد الدين كاتب اصفهانى در باب همين مسعود در كتاب زبدة النصرة ( چاپ ليدن 1889 ) مينويسد كه « بهمدان در مدرسهيى كه جمال الدين اقبال الخادم الجاندار ساخت دفن شد » و در كتاب جامع التواريخ هم نام اين مدرسه آمده است « 3 » .
ارسلان بن طغرل ( م . 561 ) هم در شهر همدان مدرسهيى بنا كرده بود كه خود در آنجا دفن شد « 4 » . مادر ارسلان بن طغرل و اتابك ايلدگز در همدان مدارسى ساخته بودند « و چون آن مدارس پرداختند و خواجه امام صفى الدين اصفهانى را بدرس گفتن مينشاندند دعوتى شگرف ساختند و همهء ائمهء شهر حاضر شدند و انواع اطعمه و حلاوى آوردند و خوانى نهادند از كاسهاى سيمين » و هنگامىكه مردند در مدارس خود دفن شدند « 5 »
انوشروان بن خالد وزير معروف عباسيان معاصر مسترشد خليفهء عباسى و مسعود سلجوقى ( م . 532 ) كه ابو محمد قاسم بن على حريرى بصرى كتاب مقامات خود را باسم او نگاشت « در كاشان مدرسهيى نيكو بساخت و كتابهاى بسيار بر آن مدرسه وقف كرد و املاك همچنين . . . و در سنهء اربع و سبعين و ستمأيه ( 674 ) . . . آن مدرسه و كتابخانه معمور بود اما اكنون كه ماه محرم است سنهء اربع و عشرين و سبعمائه ( 724 ) شنيدم كه آن مدرسه خراب شد و كتابخانه برافتاد « 6 » »
هامش
( 1 ) - راحة الصدور چاپ ليدن 1921 ص 40 و 379
( 2 ) - ايضا ص 309
( 3 ) - ايضا ص 245 و حاشيهء همين صفحه
( 4 ) - ايضا ص 292
( 5 ) - ايضا ص 300
( 6 ) - تجارب السلف ص 301