ديگر از خازنان معروف اين مدرسه اديب و دانشمند و شاعر بزرگ ابو المظفر محمد ابن احمد ابيوردى ( متوفى بسال 507 ) بود كه در اواخر عمر سمت اشراف مملكت سلطان محمد بن ملكشاه سلجوقى را داشت . اين مرد بعد از قاضى ابو يوسف يعقوب بن سليمان الاسفراينى كه مردى اديب و شاعر بوده و در 498 وفات يافته بود ، برياست خزانهء دار الكتب نظاميه رسيد « 1 » . - ديگر از خازنان معروف دار الكتب نظاميه ابو الحسن على بن عمر متوفى بسال 575 است « 2 »
توليت مدرسهء نظاميه همچنانكه ديدهايم بدست فرزندان نظام الملك بود . مدرسهء نظاميه بغداد تا ديرگاه وجود داشت و در حوادث سال 687 ابن فوطى از تعيين مدرس براى آن نام ميبرد « 3 » اما از رونق و اعتبار آن پس از ايجاد مدرسهء مستنصريه ( سال 631 ) كاسته شد زيرا مدرسهء نظاميه تنها خاص مذهب شافعى بود در صورتى كه در مدرسهء مستنصريه چنان كه بعد خواهيم ديد پيروان حنفى و حنبلى و مالكى نيز حق تعلم داشتند و ازينروى رونق و اعتبار آن بيشتر شد و توانست به زودى نظاميهء مشهور را از شهرت و اعتبار بيندازد .
با تأسيس نظاميه نهضتى بزرگ در كشورهاى اسلامى براى ايجاد مدارس پيدا شد و بسيارى از بزرگان بفكر انشاء مدارس افتادند و از آن ميان بعضى تنها منظور ثواب اخروى و خدمت مذهبى داشتند و برخى نيز از باب تحكيم بنيان قدرت عمومى و اجتماعى خود بدين كار اقدام ميكردند ، گروهى هم از راه رقابت و همچشمى بدان دست ميزدند . مثلا تاج الملك قمى ( م . 486 ) رقيب معروف نظام الملك ، پس از بناى نظاميهء بغداد بفكر ايجاد مدرسهيى در آن افتاد و نام آن را بتقليد نظاميه « تاجيه » گذاشت « 4 » و ابن جبير در حدود سال 580 هجرى نزديك سى مدرسه نام ميبرد كه جملگى
هامش
( 1 ) - معجم الادبا ج 6 ص 341
( 2 ) - مجلهء مهر مقالهء مذكور
( 3 ) - حوادث الجامعه ص 456
( 4 ) - دايرة المعارف اسلامى ج 3 ص 404