و حماسههاى دينى شيعه از همين راه فراهم آمده است .
شيعه بتظاهرات ديگر خود ، در اين دوره بيش از آنچه در عهد آل بويه شروع كرده بودند ، اشتغال داشتند ، چنان كه در روز عاشورا رسم تعزيت را اقامت ميكردند و مصيبت شهداء كربلا را تازه مينمودند و بر منبرها ذكر مصائب اهل بيت ميكردند و علما سر برهنه ميساختند و عوام جامه چاك ميزدند و زنان مويهكنان روى ميخراشيدند و بعضى از علماى اهل سنت بپيروى از اعتقاد امام شافعى و امام ابو حنيفه در اين امر با آنان همراه ميشدند و حتى در بلادى مانند همدان كه شيعه در آنجا بسيار نبودند ، علماى شيعه اين رسم را مجرى ميداشتند و در مراسم خود بر معاويه و يزيد و قتلهء اهل بيت لعنت و نفرين ميكردند . بعضى از علما اهل سنت هم بر مقتل حسين بن على ، مقتل عثمان را ميافزوده و بر قتلهء او هم لعنت ميفرستادهاند . بر رويهم اقامهء اينگونه مجالس در غالب بلاد معمول شده بود مگر در آن نواحى كه خوارج و مشبّهه غلبه داشتند كه خلاف ساير نواحى بر على و حسين ع لعنت ميكردند « 1 » .
ساختن مراثى اهل بيت و همچنين سرودن قصائد و اشعار در مناقب آنان از امور عادى شعراى شيعى اين زمان بوده است و علماى شيعه سابقهء اين امور را از قرون نخستين هجرت ميدانستند .
شيخ عبد الجليل ميگويد امام شافعى بيرون از مناقب در حق حسين و شهداى كربلا مراثى بسيار گفته است و مراثى شهداء كربلا را كه اصحاب ابو حنيفه و شافعى ساختهاند « بىعدد و بىنهايت » ميداند « 2 » .
بر رويهم تمايل ائمه و علماى غيرمتعصب زمان بذكر مصائب اهل البيت و تاختن بر قتلهء آنان ، روز بروز قوت ميگرفت و براى نمونه خوبست بدانيم امير عبّادى كه پيش از اين اسم او را آورده و از نفوذ او در مردم عراق سخن گفتهايم « علامهء روزگار و خواجهء معنى و سلطان سخن بود . او را در حضرت المقتفى لامر اللّه پرسيدند روزى كه فردا عاشوراء خواست بودن ، كه چگويى در معاويه ؟ جواب نداد ، تا سائل
هامش
( 1 ) - راجع بهمهء اين موارد رجوع شود به كتاب النقض ص 402 - 406 و ص 645
( 2 ) - كتاب النقض ص 402