جوامع الحكايات و لوامع الروايات - اين كتاب مهمترين اثر عوفى و از جملهء معتبرترين كتبى است كه به زبان پارسى تأليف شده و متضمن فوائد تاريخى و ادبى است كه در كتابهاى ديگر بدست نميتوان آورد . از جوامع الحكايات نسخ متعدد در كتابخانهاى ايران و خارج از ايران موجود است . جوامع الحكايات در چهار مجلد و هر مجلد در بيست و پنج باب است . عوفى در تأليف اين كتاب از مآخذ مختلف متعدد در تاريخ و ادب و قصص و حكايات و رجال شعر و نثر استفاده كرده است كه بعضى از آنها اصلا در دست نيست . علاوه برين وى از اطلاعات كثيرى كه بر اثر سير در بلاد و ملاقات با فضلا بدست آورده بود نيز در تأليف اين كتاب فايده گرفته و بنابرين كتاب او نه تنها از جهت ادبى بلكه از ساير جهات على الخصوص تاريخ داراى اهميت فراوان و شايان توجهى است . همين اهميت سبب شده است كه جوامع الحكايات بعدها مورد استفادهء عدهيى از مؤلفان از قبيل امين احمد رازى در هفتاقليم ، منهاج سراج در طبقات ناصرى ، قزوينى در عجايب المخلوقات ، هندو شاه در تجارب السلف ، حمد اللّه مستوفى در تاريخ گزيده و نزهة القلوب ، و چندين مؤلف معتبر ديگر گردد و سه ترجمه نيز بتركى از آن ترتيب يابد « 1 » .
اگر از بعض موارد از ديباچهء اين كتاب كه بنابر عادت اهل زمان با انشائى آراسته و مصنوع نوشته ميشد ، بگذريم ، باقى اين كتاب را با نثرى در كمال سادگى و روانى مىيابيم ، البته كلمات و تركيبات عربى در همين انشاء ساده بوفور ديده مىشود ليكن استعمال آنها از باب نشان دادن مقام ادبى نويسنده به كار نرفته بلكه از كلمات و تركيباتى است كه در لهجهء پارسى اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم نفوذ كرده و تقريبا جزو زبان شده بود . در ديباچهء مفصلى كه عوفى بر جوامع الحكايات نوشته بعد از شرح مبسوطى كه دربارهء تصرف حصن بكر كه ناصر الدين در آن پناهنده شده بود و غلبهء نظام الملك قوام الدين جنيدى وزير شمس الدين التتمش داد ، چنين آورده است « 2 » :
هامش
( 1 ) - كشف الظنون بند 540
( 2 ) - جوامع الحكايات ، چاپ آقاى دكتر محمد معين ، ج 1 ص 25 - 27