المعجم « 1 »
كتاب المعجم فى معايير اشعار العجم مهمترين و جامعترين و معروفترين كتابى است كه در آخر اين عهد در باب علوم ادبى زبان فارسى نوشته شده است . المعجم مشتمل است بر دو قسم . قسم اول در فن عروض .
قسم دوم در علم قافيه و نقد شعر . در نقد شعر بحث دربارهء محاسن شعر و صنايع مستحسنهء نظم و نثر و شرايط شعر و شاعر نيز آمده است . در ضمن تحقيق در هر مورد از موارد اين دو علم و فروع آن مؤلف اشعار و اسم بسيارى از شعرا ، و گاه قصيده و غزلى تمام ، را آورده و اين امر باعث شده است كه كتاب المعجم علاوه بر فوائد كثير خود در علوم ادبى فارسى داراى منافع بسيار در جمعآورى اشعار و اسامى شاعران پيش از حملهء مغول گردد . روش كار و تحرير و تنسيق مطالب در المعجم بسيار خوب و مقرون بكمال استادى و نشانهء وسعت اطلاع و احاطهء كامل مؤلف آن بر علوم مختلف ادبى پارسى و عربى است . به همين سبب المعجم بعد از تأليف مورد استفادهء كسانى قرار گرفته است كه خواستهاند در علوم ادبى پارسى تأليفى بجاى گذارند ، اگرچه هيچيك از آنها بكمال و اتقان و جامعيت المعجم از كار درنيامده است .
مؤلف اين كتاب سودمند عديم النظير پارسى شمس الدين محمد بن قيس الرازى است . از احوال او بدبختانه اطلاعات كافى در دست نيست و آنچه از اقوال و اشارات او در المعجم برميآيد اينست كه وى از اهل رى بود و مدتى دراز از ايام حيات را در خراسان و ماوراء النهر و خوارزم گذرانيد و در حدود سال 601 تا پنج شش سال بعد از آن در بخارا بسر ميبرد و در سال 614 در مرو بود . در همين سال بود كه علاء الدين محمد خوارزمشاه به قصد فتح عراق و بغداد و قمع الناصر لدين اللّه از خوارزم به حركت آمد و از خراسان گذشت و چون آوازهء حملهء مغول از همان اوقات در افواه منتشر بود ، شمس قيس مانند ديگر رجال و بزرگان مشرق از خراسان هجرت كرد و در ركاب سلطان بعراق آمد و چند سال در بلاد عراق بسر برد و در سال 617 نيز كه سلطان محمد خوارزمشاه از برابر لشكريان سبتاى نوين و يمه نوين ميگريخت ، او يكى از ملازمان ركاب سلطان
هامش
( 1 ) - رجوع شود بمقدمهء كتاب المعجم بقلم مرحوم مغفور ميرزا محمد خان قزوينى .