بىمانندى در ميان طبقات مختلف بدست آورد .
ابو سعيد ابو الخير از رجال بزرگ تصوفست و بسبب كثرت اطلاعاتى كه در تفسير و حديث و فقه و ادبيات داشت مواعظ او همواره با استفاده ازينگونه مسائل همراه بود و بعلّت ذوق لطيف و حدّت ذهن و حسن محاوره و لطف بيان خود اطرافيان را چنان مجذوب ميكرد كه سر و جان در راه او مىباختند . مواعظ و مجالس او هميشه همراه با ابيات و اشعار شاعران استاد بود و در مجالس قول و سماع كه علىرغم نظر صوفيان و متشرّعان عهد خود ترتيب ميداد ، بهترين قطعات و غزلها و رباعىهاى فارسى خوانده و بر آن وجد و نشاط ميشده است . ابو سعيد در ميان اين اشعار لطيف گاه ابياتى از خود ميخواند و گويا او نخستين كسى از مشايخ صوفيه باشد كه انديشهء خود را جامهء شعر مىپوشيده و ازين حيث پيش قدم سنائى و عطّار بوده است . ازين راه رباعيات و قطعاتى بپارسى و عربى بوجود آمده است كه گويا اصلا عدد آنها بسيار كم بود ولى اينك مجموع آنچه به دو نسبت ميدهند بسيارست و بحدود 1500 بيت ميرسد . بسيارى ازين اشعار از شاعران ديگريست كه يا در كتاب اسرار التوحيد ضمن اقوال او نقل شده و در حكايات منسوب به او آمده و در مجالس وعظ بر زبان او جارى شده است ، و يا رباعياتى است كه معتقدان شيخ و ناسخان آثار او ازين و آن انتحال كرده و به دو نسبت داده و درين كار حتى بشاعران قرن هفتم و هشتم نيز رحم نكردهاند . در حالىكه محمّد بن منوّر اصلا منكر شاعرى شيخ بوده است « 1 » .
بيرون آوردن مجموع اشعار شيخ از ميان اشعار منسوب به دو دشوارست و با اين حال ميتوان چند رباعى را كه در اسرار التوحيد مستقيما و يا در تعاريض كلام بشيخ نسبت داده شده است ، و نيز چند رباعى را از ميان رباعيات منسوب به او ، احتمالا از آن عارف بزرگ دانست .
دربارهء شيخ ابو سعيد و ابو على سينا و رابطهيى كه آن دو با يكديگر داشتهاند و مكاتباتى كه بين آنان جريان داشت روايات و داستانهايى موجود و نسخى از نامهاى متبادل بين اين دو بزرگ در دست است ولى محققان اصولا در صحت روايات مذكور ترديد كردهاند .
هامش
( 1 ) - اسرار التوحيد ، چاپ دكتر صفا ، ص 218