مآخذ يعنى تاريخ سيستان و چهار مقالهء نظامى عروضى گرفته ببعد ابو القاسم فردوسى آمده و درين ترديدى نيست . مولد او را نظامى عروضى قريهء « باژ » از ناحيهء طابران طوس نوشته و دولتشاه سمرقندى قريهء رزان طوس ، و البته قول عروضى را بسبب قدمت بيشتر بايد مورد قبول و اعتقاد قرار داد .
سال ولادت استاد معلوم نيست و اگر بخواهيم از روى تاريخ ختم شاهنامه و مقايسهء آن با سن فردوسى مطلب را معلوم كنيم دچار اشكالات عجيب خواهيم گشت مثلا فردوسى از پنجاه و هشت سالگى تا هفتاد و شش سالگى خود را در شاهنامه نشان داده است . در نسخ معمول شاهنامه تا هفتاد سالگى شاعر را مىيابيم و آن در پايان شاهنامه است آنجا كه از خاتمهء كار يزدگر سخن گفته است :
چو سال اندر آمد بهفتاد و يك * همى زير شعر اندر آمد فلك . . .
و تنها نسخى كه در آنها از 76 سالگى شاعر سخن رفته دو نسخهء خطى شاهنامه يكى متعلّق بكتابخانهء ليدن از بلاد هلند و ديگر نسخهء خطى متعلّق بكتابخانهء استرازبورگ از بلاد آلمانست كه در آنها اين بيت يافته مىشود :
كنون سالم آمد بهفتاد و شَش * غنوده همى چشم ميشارفَش
و شايد نزديك شدن عمرش بهشتاد هم اشاره به همين سال باشد :
كنون عمر نزديك هشتاد شد * اميدم بيكبار بر باد شد « 1 »
اگر اين بيت را محققا از فردوسى بدانيم ، و با آنكه در نسخ ديگر موجود نيست اصلى بشماريم ، و سال ختم شاهنامه را از 401 تا 402 چنان كه خواهيم گفت تصوّر كنيم ، تولد فردوسى در حدود 325 يا 326 اتفاق افتاده است . « نلدكه » « 2 » تصوّر مىكند فردوسى در اواخر كار شاهنامه 76 يا 77 سال داشت و تولد او را با تصوّر اينكه شاهنامه در سال 400 تمام شده باشد ، در سال 323 يا 324 فرض مىكند « 3 » .
اما اگر حكم خود را مبتنى بر نسخ معمول شاهنامه كنيم ذهن ما در باب سال
هامش
( 1 ) - مجلهء كاوه شمارهء 10 سال 2 دورهء جديد ص 13
( 2 ) -NoldeRe( 3 ) -Das Iranische Nationaleposچاپ دوم ص 25