بنى العباس از اين پس تا 656 هجرى با غدر و مكر و پيمانشكنى نسبت بهر كس كه بدانان خدمت كرد ، بر ممالك اسلامى حكومت كردند . در عهد آنان ممالك اسلامى تجزيه گرديد ، در ايران چنان كه خواهيم ديد و بر اثر مقدماتى كه خواهد آمد سلسلههاى مستقل تشكيل شد ، اندلس را گروهى از بنى اميه از ساير ممالك اسلامى منتزع ساختند ، فاطميين مصر را در حيطهء اقتدار خود درآوردند و حتى مدتى بغداد را مورد تهديد خود قرار دادند .
عهد عباسى را به دو دورهء ممتاز از يكديگر ميتوان تقسيم كرد : دورهء اول كه دورهء ترقى و عظمت است و تا آخر عهد مأمون امتداد داشت ( 132 - 218 ) . دورهء دوم كه دورهء انحطاط و ضعف است و از آغاز خلافت معتصم تا انقراض حكومت عباسى ممتد بوده است ( 218 - 656 ) . دورهء اول دورهء غلبهء نژاد ايرانى و نفوذ قطعى آن قوم در دربار بنى عباس است ولى از عهد خلافت معتصم مقدمات تسلّط تركان و شكست ايرانيان فراهم شد بدينمعنى كه معتصم قوّاد و سپاهيان خود را از ميان تركان برگزيد و اگر چه بر اثر اين عمل او عنصر عرب همچنان در خذلان باقى ماند ولى ايرانيان نيز بتدريج از صحنهء سياست دربار عباسى بيرون رفتند تا باز بر اثر استيلاء آل بويه بر بغداد به زور و غلبه سيادت قبلى را براى مدت محدودى كه بغلبهء سلاجقه در نيمهء اول قرن پنجم ختم مىشود ، بدست آوردند . نفوذ تركان در دربار بنى العباس يكى از اسباب عمده و اساسى ضعف خلافت عباسى و ايجاد علل سقوط آنان بوده است و از همين دوره ببعد است كه بتدريج مقدمات تجزيهء ممالك اسلامى و انحطاط تمدن اسلامى و ضعف دولت عباسى ايجاد شد .
وضع اجتماعى ايران تا قيام يعقوب
پس از شكست ساسانيان ايرانيان بر دو دسته شدند : گروهى بزرگ از ايشان كه بيشتر از روحانيان و اهل بيوتات بودند با قبول جزيه و خراج دين آبا و اجداد و رسوم و آيين و فرهنگ آنانرا محفوظ داشتند . در نزد اين گروه كه از مذاهب مختلف عيسوى و زرتشتى و مانوى و مزدكى و بودايى بودند روايات و احاديث كهن و كتب دينى و تاريخى كه به زبان و خط اوستايى و پهلوى يا ساير خطوط و السنهء متداول باقى