تشبيه و نزديكى معانى بطبيعت و وصف كمنظيرست و لطافت و متانت و انسجام خاصى در ابيات وى مشاهده مىشود كه مايهء تأثير كلام در خواننده و شنونده است . از غالب اشعار او روح طرب و شادى و عدم توجّه به آنچه مايهء اندوه و سستى باشد مشهودست و اين حالت گذشته از اثر محيط زندگى و عصر حيات شاعر نتيجهء سعهء عيش و فراغت بال وى نيز بوده است .
در كثرت اشعار رودكى بحثى نيست و حدّاقل اشعار او را به صد هزار بيت تخمين زده و برخى تا حدود 1300000 بيت گفتهاند و اين اختلاف از آنجاست كه دو بيت ذيل از سيّد الشعرا رشيدى سمرقندى از معاصران آل افراسياب را كه عوفى در شرح حال رودكى نقل كرده است به دو گونه معنى كردهاند :
گر سرى يابد بعالم كس بنيكو شاعرى * رودكى را بر سر آن شاعران زيبد سرى
شعر او را برشمردم سيزده ره صد هزار * هم فزون آيد اگر چونانكه بايد بشمرى
نجاتى در بساتين الفضلا گفته است « و اشعاره الف الف و ثلثمائة الف بيت كذا قاله الرشيدى فى قصيدة له انشدها فى كتابه الموسوم بسعدنامه ، گرسرى . . . » و عوفى در لباب الالباب گفته است : « و چنين گويند و العهدة على الراوى كه اشعار او صد دفتر برآمده است » « 1 » و اين قول هم دليل بر كثرت اشعار آن استادست اما اكنون از آنهمه اشعار جز چند قطعه و قصيده كه در كتب قديم نقل شده و بعضى ابيات پراگنده كه در جنگها و كتب لغت و تذكرهها آمده است چيزى در دست نيست . مقدارى از اشعار رودكى در ديوان قطران تبريزى راه جسته و ديوانى هم كه از رودكى بطبع رسيده حاوى اشعارى از قطرانست . شايد يكى از علل اين اختلاط آن باشد كه نام ممدوح رودكى ( نصر ) با كنيهء ممدوح قطران ( ابو نصر مملان پسر ابو منصور و هسودان حكمران آذربايجان ) اشتباه شده است .
مهمترين اثر رودكى كه اكنون جز ابيات پراگندهيى از آن باقى نمانده كليله و دمنهء منظومست . ترجمهء عربى اين كتاب در عهد امير نصر بن احمد و بفرمان او بدست ابو الفضل محمد بلعمى صورت گرفت . در مقدمهء شاهنامهء ابو منصورى بعد از آنكه از
هامش
( 1 ) - لباب الالباب عوفى ج 2 ص 7