داستان ترجمهء كليله و دمنه از پهلوى به عربى سخن رفته چنين آمده است « 1 » : « پس امير سعيد نصر بن احمد اين سخن بشنيذ ، خوش آمذش . دستور خويش را خواجه بلعمى بر آن داشت تا از زبان تازى به زبان پارسى گردانيذ تا اين نامه بدست مردمان اندر افتاذ و هركسى دست بذو اندر زذند و رودكى را فرموذ تا بنظم آورذ و كليله و دمنه اندر زبان خرد و بزرگ افتاذ و نام او بذين زنده گشت و اين نامه ازو ياذگارى بماند . پس چينيان تصاوير اندر افزوذند تا هركسى را خوش آيذ ديذن و خواندن آن » . اگرچه ازين سخن معلومست كه نظم كليله هم بفرمان امير نصر انجام شد ولى گويا ابو الفضل بلعمى درين كار بىتأثير نبود . رودكى هنگام نظم كليله و دمنه مسلما كور بود زيرا چنان كه از گفتار فردوسى برميآيد براى نقل كليله و دمنه بشعر آن را بر رودكى ميخواندند :
بتازى همى بود تا گاهِ نصر * بدانگه كه شد در جهان شاه نصر
گرانمايه بو الفضل دستورِ اوى * كه اندر سخن بود گنجور اوى
بفرمود تا پارسىِ دَرى * بگفتند و كوتاه شد داورى
وزان پس به دو رسم و راى آمدش * بر او بر خرد رهنماى آمدش
همى خواستى آشكار و نهان * كه زو يادگارى بود در جهان
گزارنده را پيش بنشاندند * همه نامه بر رودكى خواندند
بپيوست گويا پراگنده را * بسفت اينچنين در آگنده را
ازين منظومه امروز ابيات پراگندهيى در فرهنگها ضبط است « 2 » . اين مثنوى ببحر رمل
هامش
( 1 ) - بيست مقالهء قزوينى ج 2 ص 22 - 23
( 2 ) - آقاى سعيد نفيسى غالب آن ابيات را در كتاب احوال و اشعار ابو عبد اللّه جعفر بن محمد رودكى سمرقندى گرد آورده است ( ص 1076 - 1095 ) و قسمتى ديگر نيز در كتاب تحفة الملوك آمده است .
* برخى پنداشتهاند كه رودكى در پاداش اين خدمت چهل هزار درم از امير نصر گرفت و به اين بيت عنصرى استناد كردهاند كه :چهل هزار درم رودكى ز مهتر خويش * بيافته است بنظم كليله در كشورولى اولا مصراع دوم از همين بيت عنصرى بنحو ديگرى ضبط شده است « بيافته است بتوزيع ازين -