سلطان محمود غزنوى از ثروت بيكرانى كه گرد آورده بود صلتهاى بيسابقه بشاعران ميداد . اين نكته هم شايان توجّه است كه يكى از علل بخشيدن مال فراوان در برابر مدايح شعرا علاقهيى بود كه شاهان ببقاى نام و كسب شهرت و اهميت در ميان مردم داشتند و نيز درين كار از رسمى كه در دربار خلفا معمول بود پيروى ميكردند . مديحه سرايى در دربار محمود و مسعود غزنوى على الخصوص بوسيلهء سه شاعر تواناى نامبردار يعنى عنصرى و فرّخى و منوچهرى بحدّ كمال رسيد و پيش ازين سه رودكى و دقيقى در عهد سامانيان از ديگر شاعران گوى سبقت ربوده بودند . مدايح شاعران دربار سلطان محمود در برخى از موارد از مدح گذشته و بشعر حماسى نزديك شده است . علّت آنست كه ممدوح آنان بواقع قهرمان عصر خود در كشورگيرى و كشوردارى بود .
ميدانهاى بزرگ جنگ ، لشكركشيهاى عظيم و طولانى و فتوحات پياپى سلطان محمود چنان در شاعران عهد او مؤثر افتاده و آنقدر مضمون عالى و تازهء حماسى براى آنان فراهم آورده بود كه شعرا با مختصر استفاده از مبالغات شاعرانه و تصوّرات خود ميتوانستند صحنههاى بديعى از آنها در قصايد خود ترتيب دهند و ازين قبيل صحنهها در قصائد عنصرى و فرّخى و على الخصوص شاعر اخير بسيار ديده مىشود .
نخستين كسى كه ساختن قصائد كامل و تمام را با تشبيب و مدح و دعا معمول كرد رودكى است و ديگران درين باب همه تابع او شمرده ميشوند و او همچنانكه در بسيارى از ابواب شعر پيشواى گويندگان قديم بود درين فن هم راهنماى آنان شمرده شده است .
موضوع ديگرى كه از شعر اين عهد شروع شده و در دورهء سلجوقى تكامل يافته است حكمت و وعظ است . آوردن مواعظ و نصايح از اوايل قرن چهارم در شعر فارسى معمول گرديده و شعرا شروع بسرودن قطعات كوچك و كوتاه درين باب كردند ليكن كسى كه واقعا به اين كار همّت گماشت و قصائد تمام و كامل درين موضوع ساخت كسائى مروزى است و روشى كه او ايجاد كرده بعد ازو طرف تقليد شاعر بزرگ عهد سلجوقى يعنى ناصرخسرو قباديانى قرار گرفته است .
بر روى هم زندگانى مرفّه و خوشگذرانيهاى شعراى اين عهد بيشتر آنانرا به طرف
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 368
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٣٦٨